Friday, June 13, 2025

ZOMITE KIPI/KITENNA LEH NAU MIN PHUAHZIA


 ZOMITE KIPI/KITENNA LEH NAU MIN PHUAHZIA 

1.Zawlhelna  

    Zomite khan khat nuntakna sungah nuam a kisa pen hun hi a, tangvalte nungak kiangah hawh kawikawi uh hi. Tangvalte’n a deih zon hun uh ahihmah bangin nungakte’n zong a deih teel hun uh ahi hi. Khanglui lai-in zawl kihel tangtang a, lungsim kitheihna, pianzia, omzia kankhiatna hun ahi hi. Lawm kingai taktak dinmun a tun ma in tangvalte a lawmte tawh kikhawl in vak kawikawi uh hi. Nungak leh tangval hong kingai-in a zia uh hong kitel mahmah hun ciangin a lawm ten zui non lo uh hi. 


2.Bawmta/ palai (Aungtuai)  

 Khanglui hun lai-in tangval leh nungak a kingaihna uh kipulak ngam lo uh ahihmanin a lawm muan khat tungah a kingaihna uh gensawnsak uh hi. Tangval leh nungak kikal ah palai nasep a semte bawmta kici hi. Hih Bawmtate nasep pen tangval leh nungak a kingaih theihna ding ahi hi. Bawmta vaihawmna hangin a kiteengte, mo kipi ciangin sakha kipia hi. (Vok lu i akha guhteng)


3.Bawmta gal suak 

Zomite sungah paunak a kizang kammal khat ahi hi. A ma nasep vaipuak pen minih kingaisak ding, Pasal in numei hoih asak kiangah a ngiahna, itna thu vagensak ding ahi hi. Tua sem lo-in a ma angsung ding ngaih sun in, ama a dingin tua numei/pasal na genzaw sop thei hi. Tua pen bawmta galsuak kici hi. Hih pen khangluite’n nehzawh thu a cih mah bangin, a kihoden ahihmanin a piang thei thu hi zaw hi. Tu hun ciangin lai kitheiciat ta ahihmanin, Bawmta tang in lai kikhak theita in khanglui lai a Bawmta gal suak cih om hun hi non lo hi. 


4.Zawlthu kalah sial thawl. 

Zomite sungah pau nak a kizang khat ahi hi. Lawm kingaite kikal ah thu tuamtuam piang thei hi. Thu kantel lo in a lang up pahte a kingaihna uh kikak semsem in kingaihna beisak thei hi. A kingaihna uh kigamla in a kikalah sial na ngawn thawl cihna hi. 


5.Zuthol piakna  

Tangval pa zawlhelna ah, nungak nu in na ngaih thuk in nulepa in zong a awi uh leh tangval pa nulepate’n a thusa pa ahizong, a Baangkua pa ahizong, tanu a nite cihbangin nungak nulepate kiangah zubel khat tawh zuthol pia in pai uh hi. Nidang hun in thusapi thu kisung sak hi. Zu dawnkawm in lawm dotna thu kigen hi. Zuthol piakna a kisan uh leh lawm dongte zu puak bek kine, kidawn hi. Zuthol a kisan kei leh lawm dongte in hong tawi uh zubel pha ciacia tawh inntekte in kilupthuk, kipiakik hi. Inn teekte’n zu a lupthuk nak leh bangbang a kigen zongin lawm dotna kisang zolo cih theih sa hipah hi. 


6.Mopina 

Zuthawl piakna a kisan uh leh kipihun ding a lemtang thei hun khat seh uh a, tua hun ciangin Pasal Iamte numei nulepate inn ah mopi ding in vakuan uh hi. Nidang hun in mi sangin gual tungtuang a kisa a go a lup, inntual song a phut zo tuakte (songpi nuai pan songpi nuai a lutte) a kiten uh ciangin inntual mei khut ci-in mopina mun ah, a kuanlamte’n sa vago uh hi. Tua bang ahi lo nautangte in sa kimawk gawh lo hi. Mopi a kuante in zu gol saibel kicite khat pua uh a, mopina a kikho a hawh mi khempeuh in tua zu a kine, kidawn ahi hi. Zu a kinekkawm in mopi lamte’n thugenna (thusunna) a nuai a bangin a banban in hong nei hi. 


7.Thukonghonna  

 Thu sungpa in thukong honna (nidangin saman kici) Ks 4/- lui-in thu sunna, kipan hi. (Hih dangka peek 4 pen Kam Hau hun lai-in vokno gual tuk4 tang a kiseh hi-in, nupi tukli khat a zona hi hi. Hih Ks 4/- pen khennih in kikhen a, tunin sa hong gawh ding ahihmanin, saman gual nih leh numei thaman gual nih kigawm a  kilui ahi hi.)  


8.Ang khen 

Nidang hun in, nautum pen a kipi ciangin a nu ang hawm ding, a luppihte ang hawm ding cih na in puanza a kilui or pia ahi hi. Nidang hun in puan haksa in u nau puan kizawng in kilumkhawm a, khat om kei leh khuadam takpi hi. Tua khualna in a kipia ahi hi. Nidangin mopi a kuante’n hibangin la na sut thei uh hi. 


(a) Phualva mopi hong leng ven vanlai zawl ah ci mah banga deih lung ta maciang suan e. 

(b) Sesum sawmsial tam hong ngen zuk hiam aw 

(c) Phualva zo nun dawng nong hong thei nam aw e. 


A kuanlamte in thusunna, thugenna khempeuh a man siang khit ciangin numei lamte kikum uh a, thusunna a nuai a bang in nei uh hi. 


● a. Ngei na omsa mah bangin Ks 4/- sanna nei uh hi. Tuabangin sum Ks 4/- kisanna thu a kipulak khit ciang in, innteek lam tanute in tunsa puak ding inn nuai ah vok man in go uh hi. 


●b. Thu sung pa in innteek lampan a kikupna teng a banban in a pulak khit ciangin vaikhakna hong nei hi. Man gen, mual gen thei a  manpi ding vaikhakna hong nei hi. Manpi ding in Pi khat, Pi leh zabo? pi nih, pi thum cih bangin vai khak thei hi. Tua banah saseng pua, mozu pua leh moliah pen no thusiamna bang hiding ci-in vaikhak ding a kilawm teng vaikhak hi. Hih ciang pen mokhak khiatna a man hita hi. 

Numei nulepate in a tanu uh thupha piakna in hibangin la na phuah uh hi. 


* (a) Von aw siing phung na tan ding deih buang ing e. i sau kankil na kan ding dah buang ing ee. 

* (b) Von aw  mimphung pha lai ah thai bang tu aw, phung zon  tuak in von aw tangbang dam ve aw. 


Tu hun ciangin mote a paikhiat ma in nulepa in thupha pia in mo kipaisak hi. 


  Thusunna teng a mankhit ciangin tun sa ding a kigo sa kikhen hi. Zat zia a kibat loh hangin a nuai a bangin tunsa kikhen hi, 

(i) A khe (3), (A phei khat leh a liang nih.) 

(ii) A pang phel khat.

(iii) A ik kawi lam kihel ik phel khat 

(iv) A ngawng phel khat. 

(v) Sa kha. 

(vi) A ngoi khap nih bang, a sin utok lam, a lung phelkhat, a kal khat Ieh lu khung sa a tek phel khat tua teng naang in kikhil in kitap hi. 


Mo zu puak pen a kuan lamte ken bangbang kipuasak hi, Nidang in saibel in zu kilup in mopina a kuanlamte’n nei-in, nu mei lamte’n mozu puakin saibel mah puasak uh hi. 


Sa khenna a man khit ciangin, A si le a ngoi ki-at nen sa tangcim bel khat in guan in mote kipuasak in kipaisak hi. 


Mosa puak sa pen numei lamte tanu pi in pua in, mozu pen  thusapi pen in pua in mote vakha uh hi. 


8. Mote paikhiatna 

  Mosa puak ding sa kikhen khit ciangin mo puak ding sengzing khat sungah sa kiguang in inn sungah kitumpih phot hi. Inn sung pan in innteekte haitawite'n hong puakhia in a nungah mosa pua leh mote in zuipah uh hi. 


9.Moliah 

Monu in a beh sung ahizongin a lawm it khat peuh ahizongin moliah dingin zawn thei hi. Moliah nu in monu nasep dingteng vahuh vapanpih hi. Nidang hun in moliah nu in nipi kalkhat phial bang vagiahpih hi. Lo khawh singpuak dongin vahuh hi. Moliah thaman pen pasal lamte in kilawm a sak bangin lungdam-kohna pia uh hi. 

Saseh pua leh mozu puate ni dang hun in innteekte in a tuam vilvel in zu na lup uh hi. Tu hun ciangin sum kipiazaw hi. 


10.Sial khup sagawh 

Khanglui lai-in mopina leh sialkhup sa gawh kithuah ngei lo hi. Mo thak nu in nau hong pai-in pasal lamte in mopi ni-a kivaikhakna uh mah bangin numnei pate inn ah sial vakhum takpi uh hi.

     Tua sial pen gen banna om lo, poina hemna neilo hiding hi. Tua bangin sial a 

kikhup ciangin numei lamte kikum uh a, sialkhup sagawh ding a hun kizasak uh hi, 

     Sialkhup sagawh pen numei lamte in pasal lamte inn ah vago uh hi. Numei nulepate in a moken sading khempeuh uh vapua uh hi. 

     Sialkhup sagawh pen mansik ni hi a, numei man a kigenkhit mateng mothak nu pen a pasalte inn ah innteek suak taktak nailo hi. 

     Deih loh pen in numei man kipiak ma in sihna bang nei leh a pasal lamten vui thei lo-in, numei lamten pua ngiat in vui uh hi. Tua ahihmanin si vui ding kituh in a luang tungah man kigenthei ahihman, luanghawm thugen hak sa a na kici ahi hi. 

    Monu in nau nei-in, nauneihna hangin bang lo khat a tuahkhak ding kidah mahmah ahihmanin naugil paai leh thaitang paai cih paunak na ngawn hong piang khia hi. 

    Sialkhup sagawhna ah pasal lamte’n thu sung masa in a nuai a bangin thu sunna (ga tang kaihna) hong nei hi. 


10.1. Manpi - 

      Khanglui lai-in numei man dingin sial tawh kiciangtan in, sial kikhum takpi hi. Mopi ni a kivaikhakna ah Pi khat, Pi nuta, Pi le Zabo, Pi nih cih bangin kivaikhak a, ahizongin a kikhum masa pen sialpi khat kikhum phot hi. Mo thu sungpa in, sialpi khat lian kivaikhakna ahihleh nong vaikhak bangun sialpi khat hong khum ung, ci-in a ban zom hi. A kivaikhakna sialpi khat sang tamzaw ahihleh kong piak zawh ciangciang un a kisam laiteng hong pia nung ci in thu sung uh hi. (Tu lam ciangin Mopina ah Manpi kigen pahpah zawta hi)


10.2. Lam tan/ Man hang 

      Mankang ci-in Ks 6/- kilui hi. Hih 

mankang pen pasal lam bangkua (Thalloh)te'n si-in numei lam (Bangkua) ten ne hi. Nidang hun in mo kipi laitak in innteekte’n vok bang a neih pak zawh kei leh mo sa puak ding bangkua pan siksak hi. (Bangkua cih pen inn sungah upen or gamluah pen)


 10.3. Pu man - 

           Pu man in Ks 11- kilui hi. Pu man pen innteekte ngawng puate neek ahi hi. Pasal u nau teng pute'n melmuh ne aa, ahihzongin numei mokhakte a pate'n melmuh ne hi. Tua ahihmanin Pu kikhel suak a, tua bang a kikhel manin Pu man a kipia ahi hi. Numeite mo khakkhit a kipanin pute aa hinonlo suak hi. A pute tung pan to kitatna lim in sum Ks 11- a kipia ahi hi. 


 10.4. Min man - 

           Nidang hun in a pi-in a bil vuhsakleh min man Ks 2/ - kilui a, a bil vuh kei leh Ks 1- kila hi. Min man dingin Ks 21- kilui aa bil vuhna na om lopi in Ks 2/- a lak leh an tawi guan hamtang hi. Ks 1/- a lak leh antawi guan zo kei ning a cihna hipah hi. 


10.5. Zang dawh - 

           Khanglui lai-in beh khat sungah tulpi khat ciat kinei a, zangdawh Ks 1/- kilui pen tulpi pa nek ahi hi. Numei mokhakte beh tuam, phung tuam hita ahihman zang dawh ci-in tulpi man a kipia ahi hi. 


 10.6. Mual khup - 

           Khanglui lai-in khua dangah mo khak ding haksa kisa mahmah hi. Mokhakna a nai gamla zui in mual khup Ks 30, Ks 60/- cih bang kilui hi. 


 10.7. Ang khen - 

          Ang khen pen mopi hun in a pia pah om hi. Mopi hun in a pia lo ten ang khen dingin puanza khat kipia hi. 


 10.8. Kan man - 

           Mokhak nu tungah U-numei a neih leh kan man a kilawm zah kilui hi. Ahizongin a ne dingte nget bangbang kipia hi. Pasal lamte thusun a mankhit ciangin numei lamte kikum uh a, thusunna nei kik uh hi. Kikupna ah sanding teng ahizongin, sanloh ding teng leh a kisam nget beh lai ding a om leh thusung penin hong pulak hi. Tua khit ciang moken ding a nuai a bangin piakkhiatna nei hi, 

    (i) Moken in puan bu khat ( Tuhun in blanket) 

    (ii) Khi zang khat. 

   (iii) Taubel khat 

   (iv) Neih leh lam zui -in moken kiguan hi. 

    (v) Tua ban ah sengzing khat, saseng, sa seng sin puanza khat, heitang khat, tutang khat leh sathau bung khat kiguan hi. 

   A tung a mokente sungah nambat (iv) ciang innteekte ading hi a, saseng siin pen haitawi, hei pen haitawi zom, tu pen tanu thumna leh seng pen tanu lina cih bangin kipia hi.  

  Kiteenna vai pen nidang hun in khennih in khen in, mo khak (mopina) leh sialkhup sagawhna nei uh hi. Tuhun ciangin a thu kigensuak in mokhakna leh sialkhup sagawh a zomsuak in, vai khat in a man ding a tamzaw in zangta hi. 


11. Kitenna ah zeksak leh zeksak loh 

      Zomite sungah nupa pumkhat suahna dingin khangluite in thu na geel mahmah uh a, zeksak leh zeksak loh na nei uh hi. Zeksak leh zeksak loh a nuai aa bang in na khen uh hi. 


  11.1 Kisengleh/ sasengleh

          Kisengleh ih cih pen mo khakkhiatna leh mo tunnate inn sungah mo in kilatuakte kisengleh kici hi. Mo khakhiate inn sungah pasal khat in mo tunnate numei khat zi in nei khin ahihman, numei kilehkhek tawh kibang hi.

         Khangluite in hoih a sakloh hi-in 

a kamsia pen in lei thei na ci uh hi. Tua hi-in mo kipi ciangin kisengleh a suahlohna ding ngaihsutna in a kipi nunung pen ii mo sa puak pen seng tawh pua sak loin, ciang  peuh tawh mo tun sapuak kiguang aa, kipuasak hi.

         Khangluite’n kisengleh a deih lohna a thupi pen -mote hang in kisiatna, kikhenna, a om ciangin kilawm het lo mahmah ahih banah, nopna dahna ah tanu lah hi, pu lah hi, cih pen kilawm a saklohman uh na hi hi. Tua hi-in kisengleh pen na zeksak na deihlo uh hi. 


 11.2. Unau sangkil kankhawm      

        Unau sangkil kankhawm cih pen mo thak numei nih inn sung khatah lutkhawm cihna ahi hi. Numei mothakte lah unau, a pasalte zong unau ahite gen na hi. Hi bang aa kitenna zong khangluite in, na cing uh a,  akhat teitei kamsia ci uh hi.

          Ahizongin khat peuhpeuh inntuan 

leh nuphal hilel uh ahihman kisengleh sang in U le Nau, Sungh le Pu kizopna pen siahuai khollo zaw hi. Ahizongin khangluite'n na deih masa lo ahihman na zeksak (na lau) uh hi. 


 11.3. Ni Nungzui 

           Ni Nungzui ih cih pen ih Nu ii sanggam pasalte tanute zi a lak pen Ni Nungzui kici hi. Ih nute in ih pute tawh khang kizop suak ding a deih manun Ni Nungzui na deih uh hi. Ahizongin khangluite in pu kizomsuak ding deih lua uh ahihman, na zeksak lo uh hi. 


12. NAU MIN PHUAH ZIA  

  12.1 Tuilak 

           Nupate in nau a neih uh ciangin naumin phuah ding hong kul hi. Numei nu pate'n a tanu mokhak uh nau paai suakkuan ding cih a theihnak uh leh na kigingkhol pah uh hi. Nau hong suah ciangin, a min phuah ding ciang a pute kiangah tuilak a ladingin haitawite kisawl hi. Pute in tuilak dingin ak nih leh zu beel khat tawi sak uh hi, Ak khat pen nau-etna in kizangin nausuak nu a ding kipum huan a kine sak hi.  

     Ak khat pen inn teek pan in a vaihawm zawhna tawh gawm in nau min phuah pawi kibawl hi. Tuilak zu pen nau min ding geelkholhsa minte kigen khia in zu kileih hi. Tui kiphi zia zui-in nau min hoih leh hoih lo ciing uh hi. Pu te in ak nih a piak zawh uh leh a khe nih pute a min sa in kikholhkik hi. Hih tuilak deihna bulpi pen nausuak nu cidam a, tha a neihtheihna ding kithoihna ahi hi.


 12.2. Min phuahdan 

          Zomiten nau min ih phuah ciangin ut bangbang kiphuak lo ban ah, ut peuhpeuh zong kitapsak zenzen lo hi. Nau neih masa pen pasal ahih leh pasalpa Pa, numei ahihleh pasalpa nu, a zom pasal ahihleh numei nu pa, ta numei aneih uhleh amasa in pasalpa nu, tanumei aneih kiklwh numeinu nu cihbangin kitapsak hi. Mi kiphuaksak hi.  

     Pasal palenu, numei palenu in a tan khit ciangin ta haute in haitawite, bang kuate, a mau gang cih bangin kitamsak hi. Pasal palenu kitapsak lote ngeina ahi lo, a tuampian a thu piang khat om  ahihlam kitheipah hi. Nau min phuah ciangin pu/pite min nunung tawh tate min kipansak in min kiphuak hi. Tua min tang pa/nu ii pianzia in min kiphuak hi. 

     Gentehna in Ngai Khua Hang 

pen a gol, a tha hat, a hang ahih leh a tu min ding Hang Lian Thang cih bangin a pu pian zia kitap hi. A pu min pen Sian Za Pau hi-in neih leh lam a kicing a hau mahmah khat bang ahih leh a tu min Pau Lam Mang or Pau Hau Lian cih bang in kiphuak hi. Apu pen a pil mahmah a minthang bang hileh Pau Pil Thang cih bang in nau min kiphuak hi. Ei Zomite min pen khiatna nei mawk hilo-in a kitappihte nuntakzia pianzia kilangsak ngiat hi. 


Lungdam 

Mipilte gelh

Tuesday, June 3, 2025

Hamphatna thupha na sang nuam Hiam?


HAMPHATNA (THUPHA) NGAHNA DING IN

Philippi 3:14-16 sungah,   14. Khrist Jesu nasepna tawh vantung nuntakna ah Pasian hong sapna ahi HAMPHATNA ka ngahtheih nadingin, a kung lam zuanin tangtakin ka tai hi. 

15.Kha thu-ah a khangham eite in hih bang lungsim pua ciat ni. Hih bang lungsim a nei lo i omkhak leh zong, Pasian in a kiteltakin hong kilangsak ding hi. 

16.Bangbang hitalehang, i tunna ciangciang panin mainawt ciat ni.

Leitung ah hi-in vantung ah hitaleh hamphatna (thupha) ingah theihna dingin eilam panin lungsimtakpi tawh sepna, zonna leh kipiakkhitna kisam hi. Khat veivei ciangin eilampan in sepna leh zonna omlopi-in hamphatna thupha cihte ngah dingin mihingte in kilamen den a, ahizongin leitung thu hitaleh vantung thu hitaleh hamphatna thupha ihngahna dingin eilam pan lungsim takpi tawh kipiakkhiatna kisam hi. A diakdiak in thu um mite in I ngaihsut mahmah ding ka deih thu pawlkhat kong gen ding hi. 

Hih LEITUNG leh VANTUNG ah HAMPHATNA THUPHAte I san theihna dingin, PASIAN in eilam panin hong kalh thutampi om a tuate tuni in igenzo kei ding hi. 

1. HOTKHIATNA leh HAMPHATNA thupha ngahna ding in:  

John 3:16 Pasian in leitung mite hong it mahmah ahihmanin a Tapa neihsun hong pia a, Tua tapa a UM mi khempeuh kisia lo-in tawntung nuntakna a nei ding hi. ZRV.  

Hih laisiangtho isim ciangin: 

1) PASIAN in Leitung Mite hong it mahmah in a TAPA hong pia hi. Pasian in nanglekei leitung mi khempeuh it mahmah ahihmanin a Tapa hong piakhin hi. Vantung gam tuntheihna dingin amah in a Tapa hong sawlin tua a Tapa Jesu Christ in hong sepsak khinzo hi. Ei ngetna tawh hong pia hilo in ama hong itna tawh hong piak, hong si, hong semkhiakhin hi a, hong itna hong lakzo hi. Tua hotkhiatna ngahna dingin eilampan a kisam um in kisikkikna kisam hi. 

2) Tua TAPA a UM mi Khempeuh kisia lo-in Nuntak tawntungna ngah ding hi.  

Eilam panin Bang kisam hiam cihleh, Lungsim piakkhiatna, UPNA, KISIKKIKNA kisam hi. Upna lo-in PASIAN ta kisuaklo ding, HOTKHIATNA kingahlo ding hi. Pasian in a free amawkna in hong piak ahihhangin eilampan isan kei leh tua kipiakkhiatna pen a mawkna pi hi.  Eilam panin sep dingomlo bangin igenzel uh a, ataktak in upna leh kiksikkikna lo tawh kingah tuanlo hi. 

Gentehna in: Mikhat in letsong vankhat hong pia dingin na zuat aa, na san keileh nang adingin tua letsong, citpiak pen nang aa hituan lo ding hi. 

Tua mah bangin Jesu Christ pen Pasian in nanglekei suahtakna ding, tapa suahna ding, vangtung gam tunna dingin Singlamteh tungah hong piakhia napi-in ih up, ih san kei leh ei adingin tua hamphatna ahihkeileh thupha pen kingah tuanlo ding ahihna kiphawksak masa nuam ihi hi.  

Tua mah bangin LAISIANGTHO sung khempeuh ih ettak ciangin Chapter ALian 1189 om hi. Tua sungah Hotkhiatna thu a kigelh alian 3-4 phakha thei ding a, Thawhkikna thu alian 6 pha in Mt 28, Mk 16, Lk 24, Jn 20-21 leh St 1 na sung ah kigelh hi. Hotkhiatna thu kigelh leh tawhkikna thu kigelhna alian kigawm hileh alian 9-12 kim phakha ding hi. A tamzawte ah JESU CHRIST nungzuite (tapidaw, Chriatiante) Nuntakzia ding HAMPHATNA ahihkeileh THUPHA ngahna ding ahihkeileh Hell tunna ding vive kigelh hi. 

LEITUNG leh VANTUNG ah HAMPHATNA I ngahna dingin eilampan UPNA leh SEPNA hong kal hi.  A nuai-ah en suk ni. 

Mathew 5:6-10 Mualtung thuhilhna ah: Hamphatna, thupha ngahna ding Jesu in hihbangin na gen hi.

V6. Pasian deih teng sep ding a hanciamte Pasian in lungkimna ngahsak ding ahihmanin..

V7. Mi dangte a hehpih mite Pasian in HEHPIHNA pia ding ahihmanin…thupha ngah

V8. Lungsim takpi tawh Pasian a zongte in Pasian mu ding ahihmanin… thupha ngah

V9. Kilemna ding deihin a hanciam mite in Pasian tate cihna ngahding ahihmanin…thupha ngah

V10. Pasian deihna bangin gamtat manin bawlsiatna thuakte Vantung ki-ukna sung ah om uh ahihmanin…thupha ngah

Hihthute ih ngaihsut ciangin Thupha ih ngahna dingin Pasian in ei lampanin sep ding, bawl ding hong kal masa hi. Leithupha vanthupha isanna dingin Pasian in eilam pan hong kalhthu in v8 na bang ah Lungsim takpi tawh Pasian na zonleh mu ding ci hi. Pasian na muh khitciang zongin cilo a, Lungsim takpi tawh na zon leh Pasian mu ding na ci bek hi. Lungsim takpi tawh izon keileh mulo ding cihna hi. 

Mathew 6:33 ah:

Pasian gam leh a deihna zong masa un tua hileh na lunggulh nate hong kipia ding hi. 

Pasian ih lungsim takpitawh ih zon a Ama deihna bangin ih nuntak takciangin ii lunggulhnate hong pia ding na ci pan hi. (Na lunggulhnate hong pia ning in tuakhitteh hong zong in na cilo hi.) Pasian deihna zongin ama deih bangin i nuntakleh tuate hong kipiapan ding hi. 

Tua lunggulh nate cih in Mt6:26-32 ah om hi.  Hamphatna ih ngahna dingin TOPA in eilam pan sepding hong kal masa den hi. Vantung ah Khamlukhu dingte zong eilam pan leitung ah ih seploh in kingahlo ding hi. Leitung ah hi-in Vantung ah hitaleh Hamphatna Thuphate ih ngahna dingin eilampan sepna bawlna TOPA in hong kalmasa den hi.  

Late 37: 4 TOPA sungah lungkim in tua hileh na lunggulhnate hong pia ding hi. TOPA sungah na lungkim zo takpi hiam? 

Paunak 8:17, 18 Kei hong itte ka it a, kei hong zongte in hong mu ding hi. Kei tawh tawnkhawm/omkhawm mite pahtawi in haunate ka pia ding a, neihlelam tawh om tawntung ding hi. 

Paunak 8:21 Kei hong itte ka hausak a, a Inn dimin neihlelam ka pia hi. (Kei hong itte hauhna pia-in ka luahsak a, a sumkholnate ka dimsak hi. English version) 

Pasian in ka itte ka hausak hi cilo a, Kei hong itte hauhna pia in luahsak ning ci bek hi. Eilam pan TOPA I it zo takpi hia? A thu imang hia? A kammal bangin I nungtatakpi hia?

Malachi 3:10 

Ka Biakinn ah an a omtheihna ding in SAWMAH KHAT a kim in hong paipih un. Kei hong sin dih un, Vantung KONGKHAKte hongin note adingin THUPHA tampi kong buasuk ding a, na koihna ding uh khan(inndei) kicinglo ding hi, Vanglian TOPA in ci hi. ZRV.  

Siampilaibu 27:30 “Leitang panin a piang khempeuh khaici hitaleh singgah hitaleh sawm-ah khat Topa aa hi a, Topa adingin siangtho hi.   Malakhi 3:8. Kei aa nong guksak uh hi. Sawmah-khat leh offering cihpiaknate hong guksak uh ci hi. 

#TOPA Pasian in Sawmah-khat pen kei a hi ci-in na gen hi. TOPA in 9 panin hong pia un thupha kong pia ding hong cimasa hetlo-in, Kei aa hi acih 1/10 hong pia le-uh cin thupha kong pia ding aci TOPA ahi hi. Kua panin hong ngenlo a Ama aa mah hong ngenin tuapan in THUPHA hong pia ning acilai hizen hi. TOPA ei ading hoih mahmah hi. THUPHA ihngahna dingin Ei a pan hong kallo in Ama aa mah piakding hong kal hi. Tua zahin ahoih Pasian inei hi. 

THUPHA ihngahna dingin Ei lampanin ih piakkhiatna hong kal tawntung Pasian ahi hi. Leitung vaidan, kipawlna dan ciang bek in na piak leh leitung mite huam ciang nangah ding hi. Pasian in lungsim takpi tawh piak bek deih a sawlzawh thutawh deih lo hi. 2Cor 9:6-7. Lungsim takpi tawh ih piak kei leh ei adingin thupha in hong piang tuanlo ding ahihna phawk ni. Lungsim takpi tawh ih piak a tampi ih vawh leh tampi at ding na ci lai hi. Na Piak veve lungsim takpi ahihleh thupha suakpan ding hi cih pawk in. 

2. Lungsimtak tawh TOPA a phatte thupha ngah hi.  

Late 150:1-6. Hih sungah khuang leh tumtheih tuamtuam tawh TOPA phat ding gen hi.

Lungsim takpi tawh TOPA phatna, mai zonna sungah:  Suahtakna, lungnopna, damna leh TOPA tawh kinaina om ahihmanin David in Late sungah TOPA phat ding nakpitak in na gen hi.

David in TOPA deihteng sem in Amah phatphat ahihmanin PASIAN in ka lungtang atuakpa na ci hi. Sawltak 13:22, 1Samuel 13:14, late 89:20 ah na gen hi. 

David in a Puan kiat lam phawk lo liangin TOPA na phat hi. 2Samuel 6:14,16, 20. 

3. Lungsim takpi tawh TOPA a zongte in thupha ngah. 

1Samuel 1:9-18

Hannah in Lungsim takpi tawh TOPA hopih ahihmanin a deih tapa ngah hi. Thupha ngah lawh, Hamphat lawh hi. Tua thupha angah a tapa a kamciam bangin TOPA piakik a, siampi Samuel hi-in David Kumpi asuahna dingin kizang hi. 

V10 ah TOPA tungah thungen in nakpitak in kap hi. 

Lungsim takpi tawh TOPA a zongte in thupha ngah uh hi. Thupha ngahkhit ciang TOPA zong pan cihbang Pasian zia hingeilo a lungsim takpi tawh a zong, a hopih, a naihte in Leitung vantung ah thupha ngah hi. 

Mathew 15:25-28 leh Mark 7:24-30

Cannan numei, Meigong nu in A tanu dawi lut adamna dingin Jesu kiangah lungkia lotak in vathum, vangen a, a tanu in damna ngah hi. TOPA tawh kiho in, TOPA mai a zongte mah lawhcing, daupai in a deihna kipia hi. TOPA in eilam panin amai zon masak ding, eilam panin kisukkhiat ding, piakkhiat masak ding mah hong kal den hi. 

Thukhupna: 

Phi 3:15-16 Kha thu ah a khangham eite in Laisiangtho hoihtak simin, Pasian kammal deihna hoihtak ikan ding leh Paul in acih mah bangin lungkia lo a ih tunna ciangciang panin mai nawt ciat dingin I kideihsak hi. Vantung ah thupha kham lukhute ihsan theihna dingin leitungah thalawh kul a, tua mah bangin hihleitung ah hamphatna ih ngahna dingin zong Pasian in ih lungsim khempeuh tawh amah izon ding, I piak ding, isep ding tua tungtawnin thupha hong pia ding ahihlam laisiangtho simle hang kician mahmah hi. Asim mimal kim in Lungsim takpi tawh um, piakhia, thungen, TOPA mai ih zo leh Leitung leh Vantung adingin thupha hong hipel mawh ding hi. TOPA in ama zia in nungtazo dingin Thupha hong piakim ciat hen! lungdam  


Christ Sungah

(Rev. Siam Khaute, Tulsa) 

 

Thursday, March 13, 2025

NUMEITE’ TUNG PASIAN GEELNA OR PASIAN NASEPNA AH NUMEITE’

 NUMEITE’ TUNG PASIAN GEELNA OR PASIAN NASEPNA AH NUMEITE’

 Leitungah Numeite’ thupitna tampi kigen a, tuateh’ gualzawhna nungah Numei khat na omden hi. Tua ahih manin Numeite’ sungah a thupi tampi om cih i pulak masa nuam hi. Innkuan sungnopna dingin nute’ tungah nakpi-in ki nga diak hi. Tunitak in zong Numeite’ tungah Pasian geelna /Pasian nasepna ah Numeite cih tawh LST sunga Numei (3)te tawh kikup ding konggel hi. 

1). Rahab-(Joshua 2:1-24) 

    Jericho khua numei paktat nu hi-a, Hebrew thukan te nih zindo in seel a, a suakta sak nu ahi hi. Joshua sawl gam en te a suahtaksakna hangij Rahab leh a innkuan te Jericho a kilak teh Israel ten that lo uh hi. Mate khangsimna sungah Jesuh hongpian na ding Gentail numei (4) lakah khat ahi hi. 

   Rahab mi thupi lua hilo a, a zindo na hangin a innkuan pihte suplawh hi. Numei te zindo na in na lianpi sem a, hong gumpa Jesuh khanggui dong hongsuak hi.

2). Namaan silanu/Israel nungakno-(2King 5:1-19)

  Galkap mang Naanan in gal lel in sila leh nasem ding in a mat hih nu pen nasep thupi neilo, a mi mahmah zong thupi lo hi mah leh a pu ahi, Namaan phak natna pan a damna dingin hih nu hang kici thei hi. Tua hi a, ei mahmah thupi ki salo-in nasep thupi zong neilo kisa mah ding hihang , a hi zongin Pasian in geelna lianpi nei hi cih kiphawk den dingin deih ing. 

3). Mary -(John 12:1-11) 

    LST thak sun gah Mary kici min nei (6) om a, tuni ka gennop Mary pen Bethany khua Martha leh Lazarus te sanggam nu Mary ahi hi. Jesus anne in a om laitak in  hongpai a, a manpha mahmah paaknamtui Jesuh khe nuh in a sam tawh hong nulsak hi. Paaknamtui pen namtui lua in innpi sung zel mang hu. 

    Mi dang te mawhsak nuam in hih zah a manpha zuak in mizawng te huhna leng ci-in mawk sak uh hi. Hih paaknamtui pen zuakleng ngunpek zaathum manding (Judah pasal hat khat kumkhat income) tawh kidim ding kici hi. Jesuh in mite mawhsak na a theih teh mawhsak Kei in a mah in kei tungah na hoih khat a sem hi. Mi zawngte no kiangah om den ding a, kei ka hih leh no tawh ka om khawm den kei ding hi ci-hi. Hih sathau nilhna pen Jesuh ki vui ding pumpi puahlholhna lim hi a, lungdamna thupi zong neilo a ki genna Leitung mun khempeuh ah hih thu kigen ding hihang ci-in dawng hi. 


 U te nau te Mary in Jesuh it lua ahih manin a neih manpha pen pia ngam, sumngam in mawhsakna thuak ngam hi.  Topa Jesuh a sih in a zui ngam Numeite’ hi-a, thawhkik ciang zong a mu masa Numeite’ mah hi se hi. Mary bangin Jesuh it pen in nei-in i neih manpha pen Jesuh ading a pia ngam Nute’ a hi dingin Topan thupha hongpia ciat tahen.

   A tawpna ah Pasian zatak Numei thupi ka sak mahmah nih ahi, Mother Teresa leh Daw Khin Kyi thu tawh ka khup nuam hi.

 *Mother Teresa-1910-1997

  Hih nu pen August 28,1910 kumin suak a, Albanian minam ahi hi. Mi dangte hehpih na lungsim nei numei khat ahi hi. Kum 1929 pan India gamah Nungak Siangtho  sem hi. Kum 1950 in “Association of Charitable Missionaries” phuan a, tagah kepna 127, sum beilo zato 213, mi phaak zato 54 leh sum beilo laisin na sang 60 phuan khia hi. Mite pampaih mi zawng daipam te lakah Pasian nasem hi. Itna leh veina taktawh ki pumpiak in Calcutta khuapi sung aom mi phaak teng kaikhawm in kem hi. “Pasian ading na hoih khat “ (Something Beatiful for God) cih laibu khat gelh a, kum 1972 in Nobel prize leh England kumpi nu Queen Elizabeth piak “Order of Merit” pahtawina ngah hi. Pope John Paul II in “Blessed Teresa of Calcutta “ ci-in minphatna pia hi. September 06,1997 ni-in leitung nusia in kumpi te ki vui zahphial in gam tuamtuam pan kumpi leh mi thupi te pai-in gal uh hi. 

*Daw Khin Kyi-(1912-1988)

   April 06,1912 in Myaungya khua ah suak hi. Yangon Kyimyimdaing ABM numei sangah pilna sin a, zato siamah Nurse zong sin hi. 

  Kum 1949 in New Delhi WHO khawmpi ah kawlgam taangmi makaipi sem aa, kum 1950-1952 sung Ganeva khawmpi ah kawlgam taangmi makaipi mah ngah hi. USA, Japan, China, India,Thailand,Vietnam, Europe gamte ah kumpi vai tawh zin kawikawi hi. Kum 1950 in USA kumpi-in Kawlgam nu (Mother of Burma) cih pahtawina pia hi. Kum 1960-67 kikal India gam New Delhi ah kawlgam UN palai (Ambassador) sem hi. Yugosalavia kumpi in Pahtawina (Star) pia hi.

    December 27, 1988 in Yangon ah si-a, Tapidaw ngeina tawh ki vui hi. General  Aungsan tawh tapa (2) Aung San  Oo, Aung San Lyin leh tanu (1) Aung San Suu Kyi  te nei hi. April 16,2012 in a nu Daw Khin Kyi kum 100 cin phawkna “Daw Khin Kyi Foundation “ phuankhia a, na hoih tampi sem khia hi.

Monday, March 3, 2025

Nu tawh kisai kuate in bang gen

 

NU tawh kisai, kuaten bang gen 

1. Nu hoih khatin Sia 100 tawh kikim hi. (George Herbert)

2. Nu hoih 3 hong pia le uhcin leitung buppi ka-uk zo ding hi. (Napoleon Bonarpat)

3. Pasian a zahtak Nu anei peuhmah genthei ngeilo hi. (Abraham Lincoln)

4.  Nute-in vantung kongpi tawhtang kemte ahi uhi. (Theodore Williams)

5.  Nu hoih khat pen galkap kuankhat (Batalion 12) sangin manpha zaw hi. (H.Benson)

6.  A lawhcing pasal peuh mah Zi hoih nei teng a hi uhi. (George Washington)

7.  Nute hong pia dih un, amaute zangin leitung kong kilamdangsak ding hi. (St. Augustine)

8.“NU” cih kammal sungah lungnopna zatui namkim kiguang khawm hi. (Bishop Thomson)

9.  Nute in a tavuante uh hong zotek leh India gam in haksatna thuak lo ding hi. (Mahatama Ghandhi)

10. Nu bang a Pawlpi a it lote, Pasian zong Pa bangin it theilo hi. (Martin Luther)

#Nuute_Pahtawina_Mipilte_Kammal_Hoihte

• Abraham Lincoln: Kumpi ka tun theihna pen ka nu hong patah hang hi.

• Bishop Thompson: Nu cih kammal sungah lungnopna om hi.

• D.L.Moody: Nu khempeuh kei nu abang hileh leitungah thong-inn omlo ding hi.

• George Herbert: Nu-hoih khat pen Sia 100 tawh kikim hi.

• H.Benson: Gal hangte sangin nu hoih manpha zaw hi.

• Napoleon: French gam ii ki sap in “Nute” hi.

• Rasa Wallace: Nau luai avei khut in leitung uk hi.

• R.A.Torry: Nu-hoih sanga zahtak huaizaw omlo hi.

• St.Augustine: Nute hong pia un, amaute zangin leitung ka kilamdang sak ding hi.

• Timothy Dwight: Ka lawhcinna thusim pen nu hoih ka neih hang hi.

 

May 13, 2017

Saturday, February 22, 2025

Memorandum of Paite National Council, 1955


 

 

Memorandum of Paite National Council, 1955

Memorandum of the Paite National Council (Demanding the recognition of the Paites as a distinct tribe of India)


To,
The Honourable Minister, Home Affairs,
Government of India 

Sir,

We, the people of Paite in India, beg to submit this memorandum of ours to the Government of India demanding the constitutional recognition of Paite as a distinct tribe of India by the Government of India. The following are few facts about our tribe and demand:

INTRODUCTION

History

The Paite claim to have originated according to their legend from the Sun to be progenitor of their fellow tribes. They left their home at ‘Chimnuai-Geltui’ in Burma and come to Manipur State and Mizo District. The bulk of their population therefore still live in Chin Hills Burma and a large number in the Mizo District today. In Manipur the Paite have their settlement chiefly in the South-West. Well over 60,000 Paite live in bothy Manipur State and Mizo District occupying an area of nearly 3000 square miles. 

CUSTOMS

Dress

“In their dress and habitations the Paite resemble the Lushais, but the place of the “Zawlbuk” is taken by the front varanda of the houses of certain persons of importance, in which are long sleeping bunk in which half a dozen or more youngmen pass the night…The women do not wear the huge ivory earrings of the Lushais but cornelians or short lead bars.”

Marriage

“As regards marriage they are monogamists, in this particular forming a very remarkable exception to all their cognates. The marriages of paternal first cousins are allowed infact, among the chiefs these are the rules. The parent of a young man who desires to marry a girl go to her house with an offering of “zu” and if this is accepted the girl is at once taken to their house, but the bridegroom continues for two or three months to sleep with his bachelor friends. The marriage is not considered final nor is any payment made till a child is born, and if this does not occur within three years the couple separate in few cases, but on the birth of a child the full price agreed on must be paid up and divorce is not countenanced. On my enquiring what would happen in case the lady subsequently proved fickle, my informant smiled in a superior manner and said that such behaviour was unknown among this people-the Paite…”

Inheritance

“As among most non-Lushei tribes, it is the custom among the Paite that the eldest son inherits and the genealogy is traced not from female line but from the male line”.

Religion

“For their “Sabiak” sacrifice the Paite offer to the gods and demons and spirits, a boar, a chicken, a goat, a dog, etc. “The skin of the head, the testiclws, heart, snout, and liver” are offered to the deities on a bamboo altar, which must be freshly thatched”.

Birth

“Immediately after birth the child is washed, and a fowl is killed, and its fearhters are worn round the necks fo the mother and infant. On occasion of the naming two or three pigs if available should be killed and much “zu” drunk. 

Corpse

“After death the corpse is placed on a platform (bed) and fires are lit round it, and young men and maidens sleep near it. The skin is hardened and preserved b being rubbed with some greasy reparation. The body is dressed in the best of clothes available and a chaplet of the tail feathers of the hornbill is placed on its head. During the daytime the corpse is kept in the house, but in the evening it is brought aout and seated on the varendah while the villagers dance and sing round it and drink “zu” pouring it also into the mouth of the corpse. This disgusting performance goes on for a month or more according to the social position fo the deceased. The corpses of those who have attained Thansuah or Tawng honours are kept for a year, at least, in a special shed encvased in a tree trunk…” The Kut festivals are not observed among the Paite, but after the harvest the owners of houses in which young men lodge kill pigs and perform what is known as Sawmzunek.

House site

“When a new site for a house has to be chosen an egg is taken and one end is removed. It is then propped upon three small stones and a fire is lit under it. This is called ‘Aisan’. If the contents boil over towards the person consulting the omen the site is rejected as unlucky. (Vide page 142 of the Lushai Kuki clans written by Lt Col. J Shakespeare”. Writing in 1910 as he did Shakespear of course did not anticipate some changes in the social customs of the Paite but as a whole he gave some pictures of the customs of the Paite even in the author’s own life time. 

LANGUAGE AND LITERATURE

G A Grierson, CIE PhD DLitt, ICS, in his Linguistic Survey of India (Vide page 84 Vol III) showed clearly that the language of the Paite is different from any of other tribes namely, the Lusheis, the Nagas and the Kukis and Dr Grierson gave some exhausted examples. Suppose we give the following word “What” to show the difference between Paite, Lushei, or Kuki:

 English         Paite      Kuki (Thado)         Lushei

 What?      Bangahia?      Ipiham?            Engani?

Thus, we can see at a glance that the distinction of the Paite language from other languages of the scheduled tribes is an open fact which does not require proof.

Literature

The Paite had their first printed book in their own language back in 1904 in a form of a Primer. Since then they have some 20 books printed in their own language.

PAITE A DISTINCT TRIBE

As stated before the Paite have their settlement in the South West of Manipur, and in Norther part of Mizo District and even in Chin Hills. They have their own village rule, their own customs, language, literature and culture.

In the first Edition of the Primer written in Lushei language when the British first took yp the administration of Lushai hills (Now, Mizo District) it is written that “there were no particular ruling class among the lushais. But our other neighbouring tribes such as Paite, Shuktes, and Poites from time immemorial have been having ruling classes among them”. This also clearly testifies that Paite are distinct community.

GOVERNMENT’S REMARKS

Shri H Singh, Chief Commissioner, Manipur: “ I thank you (General President, Paite National Council) for your kind letter of the 19th November, conveying the congratulation of the Paite National Council. I am sure that I can count on your co-operation in setting up a sound administration for Manipur”. On another accessions he wrote like this: “The Paite national Council of Churachandpur gave an excellent display of Paite dances and songs in Manipur Industrial and Cultural exhibition of 1951 and also exhibited a dew interesting articles of local manufacture such as handloom products, baskets, weapons, etc. I warmly congratulate Messrs Tualchin and Thangkhai for the successful orgaisation of this activities and wish the Paite every prosperity. The Paite tribe has been most loyal and helpful to the Government and I have no doubt they can always be relied upon”.

Shri R P Bhagava, ICS Chief Commissioner, Manipur: “I am grateful for the above-mentioned programme arranged on the occasion of my stay at Churachandpur. The exhibition fo the Agricultural processes is quite interesting. The various dances of the of the feast, merry making or on the conclusion of a successful hunt are interesting to see. I am also thankful for the cooperation which the Government of Manipur is receiving from the Paite National Council in the collection of unlicenced arms”.

The Deputy Commissioner of Manipur Shri M N Phukan also has remarded on 10-9-1954 as follows:- “The Paite Nationa Council has always been helping the Administration in collecting uncicensed firearms and maintaining law and order. The members also helped a great deal in organising the Manipur plains and Hills Festival held this year and making it a success. I am personally indebted to them for their help and cooperation during my four and helf years’ stay in Manipur” Sd/.

Lastly but not the least, Shri Kaka Kalelkar, MP (Member of parliament), Chairman of the Backward Classes & Tribes Commission of the Government of India also on 23-11-1953 during their (Commission’s) visit to Imphal remarked as follows:-

“I am very glad to see the dances of the students of the Paite community this morning at the Adim Jati Shiksha Ashram, Imphal. The dances showed both grace and vigour. I congratulate the paite community”.

The above remarks recently made by the various high personalities of India and her Government’s representatives and those of the important documents and books of old and long standing as quoted in the foregoing paragraphs prove beyond any shadow of doubt that the Paite have from time immemorial been a very glaring distinct community. But to our most disappointing and surprise the Paite have not been allowed to stand for election in the last General Election of India for the Membership of the House of the People (Lok Sabha). The Paite community cannot but feel this rejection as a divorce by the Governmetn of India from the Paite being member of Indian citizen enless timely rectified by the authorities.

The Rejection of candidature

The Paite wanted to be more helpful and expected to be more and more responsible in the Government of the country. Therefore, in 1951 the Paite National Council nominated Mr. T Thangkhai to be a candidate for an MP, in general election. But to our great surprise and amazement, the then returning Officer rejected the candidature on the following plea:

“The candidate (i.e. Mr Thangkhai) says that a paite is neither a Kuki nor a Naga nor a Lushai. The sear is reserved for the Scheduled Tribes which mean any Kuki tribe, any Lushai tribe or any Naga tribe. The nomination is rejected”. 

Sd/- M N Phukan, Returning Officer, 

Dated December 8, 1951.

Facts are facts and there is no other way. That there is such a tribe as the Paite is that the Paite are a distinct tribe from either the Kuki tribe, the Naga tribe or the Lushei tribe, is a Universally known and proved fact, as clearly shown in the writing of several authors on linguistic surveys and Hill tribes.

The Government of India should note that recognition of Paite as distinct tribe is not demanded on the basis of population nor on any idea except on the fact of our being a distinct tribe. If any body objects it, it cannot but be anti-Indian. Because, India, for her democratic ideals, stands for the upliftment, preservation and development of the customs, culture, language, etc. of even the least and most backward tribes of India. And if this demanded recognition be denied of us, it cannot mean other thing than denial of citizenship to us. The Government should not delay to assure any body or tribe of their feeling as Indians.

Therefore, there should be no further delay in recognising the Paite tribe and it must be a constitutional recognisation when an individual state or Union officer will not have the slightest doubt about the accomplished fact. We have no doubt that both the Government in the State and at the Centre are anxious to see every section of the country is happy and when the Paite are recognised constitutionally as a distinct tribe, there will be happiness among some 60,000 Paite throughout the region of 3000 square miles.

Hence our request and demand is a kind reply of recognition of the Paite as distinct tribe in time for the next general election of India, otherwise the Paite will take it for granted that they are not wanted to be an integral part of Indians, and therefore can join any other Government which will give them (Paite) due recognition, and they cannot be blamed for that if the order dated 8-12-1951 of the Returning Officer, oyuter Manipur Parliamentary Constituency is to prevail. 

Yours Faithfully


s/d VAN LAL-AU 
President 
PAITE NATIONAL COUNCIL
Manipur State. 

Dated: New Churachandpur Manipur. 
November 18, 1955

 

Tuesday, February 11, 2025

NUTE MANPHATNA leh THUPITNA

 




#NU-te Ih Thupitna, Le A Manphatna 

♥Piancilna 2:18 sunga, Adam ading "a kituak a huh ding" cih kam-mal pen Hebrew lai in עזר (‛êzer) "adom, ahuh, aliah, adaal, apanpih ding" cihna hi-a "midang gen loh Pasalte na-ngawn in i sep theih ahi ngiat lo, NU bek ih sep theih tavuan/mawhpuak (numei khat, nu dinmun a tun ciang bek) genna hi-a, a deihna thupi in, manpha lua mahmah hi. Hih lai-mal LST sung-ah mun 21 ah kizang hi. 

♕  "Pasian a zahtak (godly) NU anei peuhmah mizawng kici thei ngei lo ding hi." ~ Abraham Lincoln

♕  "Kumpi ka tun theihna pen ka NU' hang ahi hi." ~ Abraham Lincoln

♕ "Hih ciang ka tun theihna pen ka NU' hong pattahna hang ahi hi." ~ Abraham Lincoln 

♕ "Ka NU' tungah, thuk-zawh ngeiloh ding, leiba ka nei hi." ~ Abraham Lincoln 

♕ "Ka muh ngei numei khempeuh lakah kei’ NU mah mel hoih pen." ~ George Washington

♕ Ka gualtungtuanna khempeuh ka NU’ tung pan-a ka ngah hi." ~ George Washington

♕  "A lawhcing pasal peuh mah Zi hoih nei teng ahi uhi." ~ George Washington

♕ "Ka hihna bangbang ka NU’ hong bawl bangbang hi mai ing." ~ John Quincy Adams

♕ "Ka NU tung pan in thungetna a manphatna, tupna bangci bangin nei-in tuate tangtung takpi ding cih bangci banga um ding, cih thute ka sin hi." ~ Ronald Reagan

♕ "Ka sia thupi pen, ka NU a hi hi." ~ Winston Churchill

♕ "French gam ih ki sap in "NU-te" hi." ~ Napoleon Bonarpat

♕ "NU hoih 3 hong pia le uh-cin, leitung buppi ka uk zo ding hi." ~ Napoleon Bonarpat

♕ "NU" cih kammal sungah lungnopna zatui namkim kiguang khawm ahi hi." ~ Bishop Thomson

♕ "NU khempeuh kei' NU bang hile-uh leitungah thonginn kisam lo ding hi." ~ D. L. Moody

♕ "Ka lawhcinna thusim pen NU hoih ka neih hang hi." ~ Thimothy Dwight

♕ "NU hoih khat pen Sia 100 tawh kikim hi." ~ George Herbert

♕ "Galhangte sangin NU hoih manpha zaw hi." ~ H. Benson

♕ "NU hoih khat pen, galkap kuankhat (Batalion 12) sangin, manpha zaw hi." ~ H. Benson

♕ "NU hoih sanga zahtak huaizaw omlo hi." ~ R. A. Torrey

♕ "NU hoih ka neih man-in, a lawhcing ka hi hi." ~ R. A. Torrey

♕ NU-te hong pia dih un, amaute zangin leitung kong kilamdangsak ding hi." ~ St. Augustine

♕ "NU-te in vantung kongpi tawhtang kemte ahi uhi." ~ Theodore Williams

♕ Dr. G. Campbell Morgan pen British Pasian thugen siam minthan khat hi in, Tapa 5 nei hi, a vekun Pasian thugen siam vive suak kim uh hi. Khatvei a leenglapa khat in: "No teng 6 sung pan kua thugen siampen? ci a, a dot leh, ki thutuak takin aw khat tawh avek un "Ka NU uh" (Mother) ci lian mawk hi.

♕ "Ka neulai in ka NU in thunget dan hong hilh, phawk kik kha lo hileng, Pasian ka um kei ding hi." ~ John Randolph

"A tate in amah it mahmah uh a, a pasal in zong pakta mahmah hi."(Paunak 31:28)

"A sepna khempeuh hangin amah phat un. Mi khempeuh in a zahtak dingin a kilawm ahi hi."(Paunak 31:31)