Monday, June 15, 2020

SUM TULSAWM A GU PASTOR

SUM TULSAWM A-GU PASTOR

Ni khatni in,innkuan khat in, a Pastor pa anne dingin sam a, a Pastor uh piakding a sabuai tunga akoih uh sum tulsawm na  om nawnlo mawk hi,

Inntek te  hehlua mahmah uh a,bangmah gen lopi a,i neihsa a la ziau  guta  Pastor pa tawh ki zom nawn loin pawlpi dangah kikhawm zaw ni,ci-in a ngaihsun uh hi.

Tua zawh kha nih khit ciangin inntek nu leh Pastor pa khuasung a vakna uh ah kimu  uh a, Sia  aw,nadam hiam? Kong  kikhop loh zawh uh kha nih bang cing khinta ahih lam nang zong na thei ding hi.Tua pen a hang na thei kha hiam? Anne dinga kong sapni un, nang piakding a sabuai tungah sum tulsawm ka koih uh na mang hi.Tua ni  nang sim loh hong pai midang kuamah omlo hi,a ci hi.

Pastor in, aw ...hi mah ei,la mah ing,sabuai tungah tuibua a,a kawt ding leh a siat ding ka lau manin na Laisiangtho busung uhah ka koih hiven ,a ci hi.Tua ciangin nupi nu, kisuang kik in, a Sia pa tungah mawh maisakna ngen hi.

Nupi nu,inn a tun ciangin a Laisiangtho busung a-et leh  kha nih sung a kikoih sum tulsawm a mu hi.

Kha nih sung Pasian kammal Laisiangtho khatvei zong sim lo uh hi.Kha nih sung a nupa un,Pastor pa mawhsak uh a,kha nih sung tawntung buai in,lungnuam lo in om den uh hi.

Sanggam aw

Na nuntakna sungah lungnop lohna leh lung kim lohna na nei den ngei hiam?.

Lung nopna taktak na neih ngei kei leh sawt veipi Laisiangtho simlo a,na om man zong hi kha thei hi.
Laisiangtho simden in.

Behlap: I Kha ading an ahi Pasian kammal Lai Siangtho bek in nopna taktak hong piazo ahihman in Lai Siangtho ah ciahkik ni.

Credit: Dalsen Buansing

Friday, June 12, 2020

CHRISTIAN INNKUAN NUAM By: Rev. Lian Nang

uhhi.

 CHRISTIAN INNKUAN NUAM
By: Rev. Lian Nang

##Thu Masa
Laphuak siampa khat-in," Bangzah takin zawng mahmah tase lehang, leitung ah ei innsang aa , a nuamzaw inn khatbeek omlo hi " cihi.Banghanghiam cihleh innthu ihgen tak ciangin, ihmit kha-ah ihNu temah hong kilang masa penpah hi.Tua hi-a, ei Zomi te in zong," Inn Lum, Lo Lum" ihcih theihna ahang pen , ih Nute hangmah hi cileeng ki khial loding hi.NU omlohna innpen bulum mahmah cih omthei nawnlo hi.

#FAMILY....Innkuan
                  F.....Father
                  A....And
                  M....Mother
                   I......I
                   L.....Love
                   Y......You
A sauzaw in at leeng -
     Father And Mother I Love You.
Nu leh Pa-aw hong it mahmah ing, hong ngai mahmah ing cihna hi.

##INNKUAN KIPAT HUN
Mi atamzaw in Zi leh Pasal ihneih hun ciang , innkuan akipan kisakha thei uh hi.A taktak , Zi / Pasal neihding nakhensat ni akipan innkuan a kipan na hihi.Innkuan nuam ihcih pen amah leh amah a hongpiang tawm hilo hi.Aki muthei hih ih teenna inn ihlam mah bangin, akimu theilo nuntakna anei-innkuan
( Home , not House)  alam ih hihi.
Innkuan khatpen Pawlpi neukhat hipah hi.
No KhaThu.                   No. LeitungThu
1) Pa.  Pastor                     1) Pa. President                           
2) Nu. Sunday School Sm 2) Nu. Secretary       
3) Tate. SS naupangte        3) Tate. Mipite

I. (A.) PASAL - HOIH
  1) A Zi pen amah zah aa, a it mi.
  2) A Zi tungah cihtakna, thumaan na anei mi.
  3) A Zi lamte ama lammah bang aa, a it mi.
  4) Thupiang khatpeuhpeuh tungah a hoih lampan a-en thei mi.
  5) Khasiangtho ki makaih sakthei mi.

   (B.) PA - HOIH  
 #Gentehna:   Pa William Jackson Smart.
      A zi - in a nusiat tak ciangin, ta pasal (5)  leh ta numei ( 1) ahi Mrs. John Bruce Dodd-te unau (6)  te , Pa' dinmun, Nu' dinmun, U' dinmun nam 3 ahi  dinmun nam 3 la-in, limtakin khoi-in,
keem in, vaak hi.

1910 kum - in amah hong si leuleu hi.A tanu pen John Bruce Dodd tawh hongki teeng hi.Ni khat Mrs.John Bruce Dodd pen Biakinn khat ah Nute ni - in ki khawm hi.Tua ni- in a Pa phawk lua mahmah aa, Nute ni- a kibawl mahbang in , Pate ni zongbawl ding hoih hicih khensatna hongnei hi.A khensatna ommah bangin Pate Ni hongbawl aa, tua tungtawn in kumsim June kha Nipi 3 na Ni, hongtun simin Pate Ni ( FATHER'S DAY) a kibawl , a hihi.

Nu leh Pa ten tate it hi-ih cih teei hangin, itna ki kimlo hi.A itna uhpen aki muthei hileh...
          100 ah 100%  a - it
           100 ah.   90% a - it
            100 ah.   75% a - it
cih bangin, itna alahna uh asep abawlna, akep adonna, asup abaai lawhna te-uh pan ki mu theiding hi.
Mr.Wiiliam Jackson Smart pen azi-in sihsan baih mahmah aa, pawlkhat te hileh atate donlo-in zi neihsan khading uhhi.A tate a itna, a khualna hangin zi neikik hetlo hi.Ama tangthu-ih etna tungtawn-in, Pa Hoih taktak ahihna, a ettehhuai taktak Pa ahihna ihmu thei hi.

II.(A.)ZI - HOIH
 1) A Pasal uk'na sungah om hi.
 2) A Pasal in muang mahmah hi.
 3) A Pasal thu dotbawl-in, thu kikuppih hi.
 4) A Pasal lamte ama u leh naute mah bangin, it hi.
 5) Pasian thu sungah ki ngazo hi.

    (B.) NU - HOIH
Nuhoih ci-ih hihman' Nu hoihlo zongom cihna hi.NaNu bangzah tak-in hoih keiphial mah ta lehzong mihing khat a, hongkhan suahna cikmah hun-in na thukthei kei dinga, nathukzo ngeikei dinghi.Nupi meigong atamzaw pasal neikik lo uhhi.A tate uh khansuah in, meigon' pihngam lua mahmah uhhi.Tua ahihman' tagah veve Pa tawh tagah tesang in, Nutawh tagah te hampha zaw uhhi.

#Gentehna- NUPI KHAT
Khatvei Nupi khat si-in, vantung  kongkhak pi a tunlian leh Pitazuh tawh kimu hi.Pitazuh in," Leitung na nuntaksung na sephoih , nasep a om hiam?" ci'n dong hi.Nupi nu-in dawngkik aa, " Tua bangin ka gen luatdingbel theikei mai-ing.Ahi zongin amailam nuntak khuasak zia ding hilh khol ing." ci hi.Pitazuh in," Bangthu khawng hilh na hia?" ci'n dongkik leuleu hi.Nupi nu-in," A nuai a bang hi." ci - in dawng hi.
1) Huihpi nun'na ,thuhilh.
 -Huihpi bang aa hamsatna KHA' - in, Na nuntakna hong KHUM _ sak ding hi.
2) Aksi , thuhilh.
-Aksi te ih ettoh mahbang in, Tunglam nate bek en-in.
3) Lasak' theihding , hilh.
 -Lungkham in thumthum, tautau sang-in, A piangna khempeuh tungah Pasian hehpihna phat den in.

III. (A.) NU leh PA TAVUAN
 1) Thu hilh in.
 - Mite mai hilo, inn sung pan.
 2) Na sat leh ciang a zol, pidan cih bang  zang in.
 - Nakhut tawh beengke'nla, tuum ken, Khutpen itna lahna, thupha piakna hi.
 3) Kap sak lel-in.    
  - Akah leh suakta tak kapsak lel-in, Tuasung, kitel nathak khat neiding hi. 
 4) Dan napiak khitciang in.
   - Kawi,  etc...Itna lak kik - in.
 5) It kheng val kei-in.
   - A it lua ten thu hilhlo hi.
6) A val lua-in thuhilh ke'n.
   - A lungsim kisia thei hi.
 7) Akum tawh kizui-in thuhilh in.
   - Akum cin'teh na kamtawh hilh in. Nang vai senpy lohna tawh, Na tate tung heh in, thu zongken'.
 9) Deidan tuam nei ken' .
  - Tate tungah itna , aki kim-in lak in.
10) A thugen te thupi san in.
  - Hong dot khempeuh , lung duai tak in dawngin.
11) Mun khempeuh ah khaktan den ken.
   - Khah tuak na munah suak ta tak in muangtakin, Khah in, pai sak in.

   (B) TA TE' TAVUAN.
 1) Pasian kihta in, Nu leh Pa zahtak ding.
 2) Nu leh Pa itna tel'- in Thusim ding.
 3) Nu leh Pa hong gen thute Laisiangtho zah-in mangding, zuiding.
 4) Nu leh Pate mihing mah hi.Hong hilh khial mah leh zong, Mudah loding,kobawl loding, langdo lo ding.
 5) Nu leh Pa a kici khempeuh mah in, Tate siatna ding adeih omlo hi.
          
IV. A ETTEH HUAI TAPIL..(2)
 (A) TAA FUNG...Jew Rabbi Sia.
  - A Pa pen kum 90 val pha in teek mahmah ta hi.Lupna tungah akah leh atuah amah kia-in hithei lo hi.Tua a hihman zingsang athawh sim-in atapa Taa Fung , alupna pangah bokin anungzaang siksuk sakin tuaksuk sak hi.Tua mahbangin nitak alupding sim, anungzaang sikin lupna tung ah kahto sak hi.

 #RONALDO...TukPeng SuihSiam.
  - Brazil mi Ronaldo pen leitungah bawlung siuhsiam a, a minthang mahmah khat a hihi.Aneu lai-in zawngmahmah aa, anu in atapa annekding a ngaihsutna-in, mi hau te ii  puansawpsak in sumtha lawh hi.Ronaldo pen aneu a kipan bawlung uuk mahmah ahihman, bawlung khat hanciam
takin anu-in leisak hi. Ronaldo in a Nu....
1) It mahmah in,
2) Zahtak mahmah aa,
3) Athu mangmahmah hi.
A honggol takciangin leitungah bawlung siamin hong minthang mahmah hi.Ama thu tawh kisai Media tuamtuam pan thudot na kinei hi.
Dotna .....Banghang hizah a hong min thangthei na hiam?
Dawnna...Kanu hongpattah siamna hang hi.
A Nu pen lungnuam takin koih hi. A nu tungah thukan te'n dotna hongnei leuleu uh hi.         
Dotna.......Natapa Ronaldo in banghun in lungdam kohna hong nei?
Bang kum....cih bang....etc.
Dawnna....Anu-in thukante kiangah, Nong thudotna uh khial mahmah uhteh! Ronaldo in," aneupan akipan lungdam hongko hi." ci hi.
Athu honggen pha nuam- ing.Taih inn, mawtaw tawh nuamtak in hongomsak ciang lungdam hongko hipanlo hi.    
  Nu leh Pa zahtak
   Nu leh Pa thumang
   Nu leh Pa deihbang nungta
   Nu leh Pa hehsak ngeilo
Aneu a kipan tuabang a, a nuntakna tawh A Nu leh a Pa tung ah lungdam hongko den a hihi. ci hi.

#THU KHUP NA 
Leitungah sum ompeuh leh ahi theilo omlo hi ,  ih cih teei hangin,
# Sii kilei thei a......... Nuntakna ki lei theilo hi.
# Zatui kilei thei a.....Cidamna kilei thei lo hi.
# Innhoih kilei thei a....Innkuan nuam kilei theilo hi.
Pate,Nute in amau tavuan zo in, tate inzong tate' tavuan thei a, innkuan in maa ihpan khopding kisam pha mahmah hi.Tua hi a, bangbang ihgeel zongin Jesu lotawh innkuan nuam piangthei peuhmahlo hi.
Tua a hihman, Jesu bulphuh innkuan ( Christ Centre) , Jesu lutang a, akoih innkuan leh Jesu aki makaihsak innkuan ahi dingin Topan' hih article asimkha innkuan khat kimciat thupha hongpia tahen! 
Upna Tawh Laak Ding.
 *Jesu sungah........A cidam Innkuan  kahi uh hi.
* Jesu sungah........A thupha ngah innkuan kahi uhhi.  
* Jesu sungah.........A nuamsa innkua kahi uhhi.


Wednesday, June 10, 2020

PATE NI HONG PIANKHIATDAN By: Siansiam Khaute

FATHER’S DAY HONG PIANKHIATNA

Tanglai in ah hong pianna thu tom
Mipilte in agenna leh ciaptehna ah Father’s day akibawl zawh pen Kum 4,000 val phata hi cihna gen uh hi. Babylon lam pek panin hong kipan hi a, a kiciapteh danin ah  Elmesu akici Tangval pa in (Father’s day massage) Pa pahtawina lai Card tung ah a hong at pen kum 4,000 val khin hi. Elmesu tangthu ki-at na a om loh hangin Babylonian Pate aw Khansau in Damsawt un cih Card tung a ah at kimu thei hi. Tuciangin Father’s Day pen leitung mun tuamtuam ah hong kibawl hi.

USA sungah, Pate ni thangthu atom 
Pate Ni pen USA panin Hong kibawl masa hi a, tuapan in Leitung mun tuamtuam hong zel khia hi.

USA ah Pate ni hong pian khiasak masa Ms. Sonora Louise Smart Dodd nungak no pen Spokane, Washington pan hi in, Pate ni nuamtakin, ih zat theihna dingin, hong pian khiasak, haksatna tampi hong thuakpen  amah ahi hi.

1909 kum in Ms.Sonora in Nute Ni kibawlna ah Hanthawtna (Sermon) azak ciangin, alungsim ah Nute ni kibawl ahih leh Pate ni zong bawl ding hi ci-in hong ngaihsun hi. A Nu in USA tualgal lai-in Nausuahna pan in anu siat hi a, anu asihlai takin mah pen kum 16 pha in, A pa Mr William Jackson Smart in ata 5 teng gallau huai kawmkal ah hoih takin kem toin, Nu leh Pa dinmun lakhawmto ahi hi.

Amah pen Hih Pateni apian na dingin avaihawmlai in Kum 27 phata a, Nute ni apiang sak nu in Nute ni apianna dingin a hanciamna te a theihciangin tua in amah thahatsak a, Ms. Sonora Dodd in Pate ni apian theihna dingin USA sungah Campaign ( Theihsakna, lungphona) hong nei koikoi hi. Tuabang in hanciam takin hong omciangin Spokane Ministerial Association te leh Young Men's Christian Association (YMCA) te in panpih in, hong hanciam a, Spokane City ah Pate Ni pen June 19, 1910 in amasa pen hong bawl uh hi. Tua a kipanin Pate ni pen damdam in Khua khat khit Khau khat leh state tuamtuam, USA gambup, lei mong dong ah Pate nihong kibawl toto hi. 

Kideidanna om lo-in US kumpi President Woodrow Wilson in hoih hi cih thukim pihna 1916 kum in nei hi. Tua mah bangin US President Calvin Coolidge in zong 1924 kum in hih idea pen thukim pih na nei hi. Hih bangin Kum 4 sung bang haksatakin Pate ni hong pian khiatna ding abuai pih sungin US President Lyndon Johnson in 1966 June kha nipi 3na pen Father’s Day hi dinghi cih theihsakna hong pulak hi.

1972, President Richard Nixon in June kha nipi thumna pen Pate Ni akizang dending Nithupi Ni hiding in hong tangko khia hi. Spokane khua sung a World's Fair te-in, 1974 kumin Ms. Sonora Smart Dodd pen Pate ni a pianna ding ah hanciamna hangin pahtawina pia uh hi. Sonora Smart Dodd pen 1978 kumin hih leitung nusia ta hi.

Translated by: Siam Khaute
Hi 2014

Tuesday, June 9, 2020

I MIN BANG HIAM? Rev. Khoi Lam Thang

 I min bang? ~ Rev. Khoi Lam Thang (2015)

Tuma kum 30 lai in eimi University sangnaupangte in Taangpau (Common language) neih ding vai na buaipih mahmah ngei uh hi. Kum zalom 21 sung ei minam citawmte’ phutkhak thu lian khat in:​​ Hihna kantelna​​ (In search of Identity) ahi hi. Kei kua ka hiam, ka ngeina bang hiam, ka kampau bang hiam, ka mun ka gam koilai hiam, ka min taktak bang a hiam … cih thute kithupi ngaihsut semsem hi. Tua hi a, eimite a dingin ‘Ka min bang hiam?’ cih thu ngaihsut dingin kong lui nuam hi.​​

David Bradlay kici kampau kansut siampa in​​ Tibetto Burma namte minhaute hi a, min thu-ah buai mahmah uh hi​​ hong ci hi. Hong cih mah bangin min i hau a, i deihdeuh om in, i deihloh zong om hi. Min kivawhdan nam tuamtuam om a, (1) Ethnonyms: Nammin kitap (2) Glossonyms: Kampau kitap (3) Allonyms: Nam khat min tuamtuam (4) Allograms: Min khat laimal gawmzia tuamtuam (5) Autonyms: Tualsuak min (6) Exonyms: Minamte’ hong sapna min (7) Loconyms: Om mna mun le mual kitap (8) Paleonyms: Min kikhelte (9) Neonyms: Nam tuamtuam kigawm min cih te ahi hi. I minam min ‘Zo’ maw, ‘Chin’ maw, ‘Tedim’ maw, ‘Ciimnuai’ maw? Khangthakte in thukhualtak a ngaihsuthuai thu ahi hi. Ei Tedim kampaute in i min vai tawh kisai in a nuai a thu 4 siksan in gatang kaih ding kisam ka sa hi.​​

(1) Ngeina kikhiatlah a himah ding ahi diam? 
2) Tualsuak min kikhia-lah hi. 
3) Min khiatna huang kikim lo hi. 
4) Ngimna khatciat tawh min kivawh hi.

(1) Ngeina kikhia-lah

Mihingte in a pianzia, i ngeina kikhia-lah hi. ‘Ngeina’ thuneihna – cultural authority’ in minamte hong henkhawm hi. Ngeina i kiplet sawm manin ‘picinna, bulkipna, kipumkhatna’ a pian theih mah bangin, khat veivei ‘kol-awkna, kivingvialna, kisongsawlawina’ piang thei hi.​​

I ngeina ah: min phuahzia midangte tawh kibanglo hi. Min tap kinei ciuhteuh a, a gualgual in pai diamdiam hi. Kikantan theilo hi. Kihazat theih, ki-tuh theih hi lo hi. Minmal kim in khiatna nei a, ut peuhpeuh kiphuak theilo hi. Sa kap lo pi​​ Kap​​ min kiphuak ngeilo hi. I min pen i hihna hi a, khansung tangthute ciaptehna ahi hi. I minpi thupi mahmah ahih manin minpi tawh sam mengmeng lo hihang. Minno kinei kim a, tua min tawh kisam hi hang.​​

A hih hangin, i sanggam dangte (Falam, Hakha, Mizo) in tua bang ngeina nei lo uh hi. Kawlpi a, Pi Vom Lian Kapi kiang ah, “Pi aw, na min kua kitap hiam?” ka cih leh, “Ka suah ni zan, khuapihte gamvak hong tuahpha uh a, vom a lian mahmah khat man uh ahih manin, ka min Vomliankapi hong phuak uh hi” hong ci hi.​​

Tua hi a, minphuahdan le thupisakzia kibang lo ihih manin minam min thu ah zong i thu ngaihsutzia kilamdang toto hi. I sanggam dangte in phattuam nading, kipumkhat na ding ahih nak leh min khat peuhpeuh pom thei uh hi. Eimite pen tua ci lo hi hang. Ei minlo pi tawh kisap ding ngaihsun ban lo hi hang. Khangthakte in min thu ah​​ ngeina’ thungeihna​​ bang ciang kiplethuai ding hiam? Ngeina mah thupi i cihcih laitak midangte muhna ah “Mittaw sialkhau let” kibang thei ding hi.

(2) Tualsuak min mah kikhia-lah

‘Zo’ pen i tualsuak min hi a, ‘Chin’ pen mite hong sapna ahi hi. I pianpih min palngulh in mite hong sapna min innteeksak ding i hiam? Zomi pipi bang hangin mindang tawh kilo sese ding i hiam? cih thu gamsung gampua ah ging ziauziau thei hi.​​

Hih bang thu pen leitung mun khempeuh ah om kawikawi hi. Pawl khatte in mite sapna min deih nawnlo in a mau min tawh khalkik uh a, (Calcutta pen Kolkata, Madras pen Chennai, Burma pen Myanmar, Rangoon pen Yangon) Pawl khatte in khel sese lo uh hi (Kayin- Pakangiaw, Kachin- Jinghpaw, Bangkok- Khrungthep,​​ Greece – Ellinki, Japan – Nihon, South Korea – Hankook, China – Zhonghua).

‘Zo’ min pen Zo Dynasty pan i neih tualsuak min hi cih sawm leeng ‘Chin’ zong Chin dynasty pan ki pan hi a ci om leuleu hi. Sengam ‘Zo’ le ‘Chin’ kumpi namte a hi ngei dingin i dinmun niamlua ahih manin san zawh ding haksa hi. Tua ahih manin Sen gam a om Zo le Chin kumpi lian namte hi kha lo zaw ding hi hang. Kammal kinai bek hi ding hi.​​

I tualsuak min ‘Zo’ pen tualsuak min ahihna genkul nawnlo hi. ‘Chin’ cih kammal i ngah dan a kigen tuamtuam om hi​​ (oli,fcsif;? tcsif;csif;). ‘Chin’ cih kammal pen Kawlte in ei kammal mah tawh hong sapna hi ding hi. Khang lam (Kanpetlet) le zanggam (Asho) i sanggamte in amau le amau ‘Khiang’ kici uh hi.

Tua Khiang kammal pen Kawlte in a awsuah mantak in lo thei lo uh a, Khin (Chin) hong ci uh hi. Tuabang awmal kikhelzia (phonological shift) pen Kawl le Zo kikal ah tampi om hi. Ei mite in ‘-ang’ a cihna kammalte Kawlte in ‘-in’ ci uh hi. Gentehna in: Yaw kam in (xrmef;-Thamang) pen Kawl kam in (xrif;-Thamin) ahi hi. Hih thu uphuai pen a, matlap om pen hi.​​

Mikang kumpi hong khan ciangin Kawlte hong sap bang in​​ Chin​​ hong ci uh hi. 1894 kum in “Chin-Hills regulation Act” na bawl uh hi. Tua​​ Chin​​ kammal kem toto in, Galpi khatna lai in​​ Chin​​ min tawh Mikang kumpi-inn sung a lut khin minamte ihi hi. First​​ Chin, Second​​ Chin, Third​​ Chin, Fourth​​ Chin​​ min tawh Kawlgam suahtakna a kip na dingin luang le ban tawh a lei minamte ihi hi.

‘Chin’ pen ‘Zo’ zah in a innteek loh hangin huatsah le gimneihzah dingin min sia min ginalo hi tuanlo hi. ‘ZO’ min mah khum a sa zungzung minamte i hih kawm in, ‘Chin’ min a huatsah vilvel ding minam i hi sam diam?

(3) Min khiatna huang kikim lo

Min thu i gen ciangin a huamkhak huang kikim den lo hi. ‘Zo’ huang liatna kiciangtan lo a, ‘Chin’ huang liatna kikim lo hi. ‘Tedim’ cih min nangawn nampi lungsim tawh i kep kul ding hi. A kikimlo huangte anuai a bangin en dih ni.

“-ချင်းအမျိုးသားနေ့” pen “Zo minam ni” hi a, “ဇိုအမျိုးသားနေ့” cih ding hi tuan lo hi.​​

“-Chin Association for Christian Communication – CACC” in Khalkha gimnamteng huam,

“-Chin Association for Rural Development – CARD” in ​​ CACC sangin toizaw,
“Zomi Christian Literature Society – ZCLS” in Zo le Sihzang nangawn huamzolo,
“Zomi Baptist Convention – ZBC” in Tedim gam Tonzang gam huam nawn lo,
“Zomi Baptist Convention of Myanmar – ZBCM” in Ngawn gam khengsuk zolo,
“Falam Chin Christian Literature Society” in Falam Kampau tuiphum pawlpi teng bek​​ huam,

“Chin Literature Forum – CLF” in Falam Kampau tuiphum pawlpi lo teng huam,

“Chin Baptist Assocation -CBA” Kawlpi in Khalkha te kipawlna hi a,

“Chin Baptist Assocation -CBA” Lamka in Tedim mite bek huam hi.

Ei lam pan in Zomi le Chin a gamhuam zah kikim dingin i ngaihsut laitak in, i lawmte in Chin pen a huamkim pen dingin koih uh a, tua Chin nuai ah, Laimi, Zomi, Cho, Khumi cihte kigualkimsak uh hi.​​

I minam bup sangin a toi zaw deuh ei mau bangkua sung thu tawm en leng:​​

Cope topa hun lai (1919-1938) in “Tedim Kam Thu Kizakna Lai” na kihawm a, Mikang kam in “Chin Hills News” na ci hi. Tedim le Chin kikim sak ngei cihna ahi hi. Lai Siangtho thuciamthak na kitei a, ‘Kamhau Dialect’ na ci leuleu hi. Tua ahih manin sangmang hun lai a kipan minkip a nei lo ihi hi. Ahi zongin Mikang hun lai a Tedim Sub-Division huam sung kam phen kullo teng Tedim mi, Tedim pau i kici hi. Tu laitak a Tedim gamkhen (towpship) sung thu bek a gennuam i hi kei hi.​​

Eimite in ‘Zomi’ i cih ciangin kua teng huam hiam? Tedim mi i cih ciangin kua teng huam hiam? I zatna mun le hun tawh kizui in a huamzah kibanglo hi.​​ Kei Zomi hiing, Tedim mi hi keng​​ i ci thei ngeikeiding a, tua mah bangin​​ Kei Tedim mi hiing, Zomi hi keng​​ zong i ci thei ngei kei ding hi. Khang thakte in Zo le Tedim zatsiam in i innteek sak semsem ding kisam hi. I minam sungah​​ tui le nga​​ bangsak ding hi hang.

(4) Bang ngimna nei

Min thu i gen ciangin bang ngimna (Intension) tawh gen cih thupi mahmah hi. Leitung thu, gam ki-ukna thu, minam thu a kipan thu bulphuh khat peuh siksan in min a kipulak ahi hi. Leitung thu le van tung thu kituamkhen thei lo a, a vekpi in ki-awh diimdiam hi. Ki khianiang nitniat hi.

Biakna (Tuiphum pawlpi) kipawlna sungah Zomi le Chin thu khauh pai mahmah ngei hi. Biakna sungah zong minam thu hong lut ziauziau zel a, a min Zomi Baptist Convention na ngawn kiplo zah dingin ling litlit ngei hi. Tua bang thute ngimna omlo pi in piang lo hi.​​

Net​​ (Internet) sungah thu tuamtuam kikum, kitawng, kiko ngeingai in i om thei zel hi. (Minam dangte tua ci khollo uh hi). Tuma kum 3 pawl in khatvei​​ Tonzang le Tedim teng tuamdin mai lel leng​​ cih khawng Email ah ka mu ngei a, tangtoi vai, kawcik vai, tapkual vai ka sa hi. Tua bang a pulakkhia mite in zong ngimna mah nei ding hi.

Thai gam-ah Linguitics ka kah lai ka Thesis min “A phonological reconstruction of Proto-Chin” a hi hi. Pu Vum Son in “Banghang in ‘Chin’ ci na hiam?” hong ci pah lian hi. Dawng kik man lo in a mah’n hong nusia khin hi. Eimi gam ki-ukna lam a bulngaihsutte lakah, a tamzaw in ‘Zo’ mah ci vinven pian tek uh hi.​​

‘Chin’ i gimneih manin midangte in mual hong khupsan khak ding, ‘Zo’ mah i cih cinten manin ‘Zo’ huang sungah i awkcip khak ding ngaihsut huai ka sa hi. Hih min nih bek hi lo in, i theihloh kal in ‘Tedim’ zong hong lutlut ta hi. Mai lam ah ‘Ciimnuai’ khawng ‘Tonzang’ khawng zong hong lut thei lai ding hi. Bang ngimna tawh hiam cih ngaihsut ding kisam hi.

Thukhupna

Hih a tunga thulu liteng a banban in ngaihsun kawm in, i min dinmun lungngai dih ni. Bang hun ciangin​​ Kei Tedim kampau​​ kici i hiam? Bang hun ciangin​​ Kei Zomi​​ kici se a, bang hun ciangin ကျွန်တော် ချင်းလူမျိုးပါ kici i hiam? Hihte ei bawltawm hilo hi. “Tedim Kam Thu Kizakna Lai” pen “The Chin Hills News” na kici ngei a,​​ “Zolai​​ Simbu” ci napi “T = Tedim Pau eima pau” i ci hi. နိုင်ငံသား စိစစ်ရေး ကပ်ပြား tunga လူမျိုး a cihna mun ah ချင်း ka ​​ ci a, ka Passport tunga Nationality (လူမျိုး) a cihna mun ah MYANMAR ka ci hi. တီးတိန် min tawh နိုင်ငံသား စိစစ်ရေး ကပ်ပြား ka ngah ngeikei ding a, CHIN mintawh Passport ka ngah ngei kei ding hi.​​

Sakhi-te in a tatnang uh kuam kua a khual bangin Zomi Khangnote zong minampi lungsim nei in, tatnang kuam kua a khual siam khangthakte hong hi ta hen. 

Rev. Khoi Lam Sakhi-te in a tatnang uh kuam kua a khual bangin Zomi Khangnote zong minampi lungsim nei in, tatnang kuam kua a khual siam khangthakte hong hi ta hen. 

Rev. Khoi Lam Thang 

Note :- Chin State buppi in kithutuakna tawh min khat bek zang ding cih ahih kei leh eilamteng hihdan in ih kicihcih hang Chin State laihawl a omteng lungtang amanzo nailo salel ing lai gelh pen in!!!


Friday, June 5, 2020

MIGAWL NA MEKKHA HIAM!

Migawl na meekkha hiam!

Matthai 18:28 "Ahih hangin, tua nasempa paikhia a, ama dangka zakhat a ba, ama lawmpa' nasem khat a muh ciangin a gawl meekin, "Na leiba hong loh in," a ci hi. 

Aung La Nsang (Burmese Python) pen a thahat deuhna mun a gen uh ciang, migakcip hi ci uh hi. Tuazah mah khatin ngawng pan a gakkhak lianlianleh zo pahpah mai hi. 

I Lai Siangtho sungah "GAWL MEEK-in" ci teekteek se hi. "GAWL MEEK" a cih nopna in bang ahiam cihleh "Na nuntakna kei khutsung ah om hi," cih nopna ahi hi. Tua "GAWL MEEKna" lian hileh kilawm, Kumpipa zakdah. 

Tu laitak thupiang zong tua lim mah la hi. KHUT tawh gawl meek ciang bek hiloin KHUK tawh nencip (meekcip) suak hi. Minute 8 leh 46 seconds sung sawt hi ci-in NYTimes in gelh hi. "Naklah ve'ng aw, Naklah ve'ng aw," ci kawm sa in si suak hi.

Hilai ah "a Vom, a Kang" cih ciang bek a ci nuam ihi kei hi. "A Vom a Kang" cih ciang bek i huam sak khakleh toilua hi. Tu-a thupiang in mihingte lungsim omzia hong lak hi. "A Vomte tung pan, a Kangte tung pan" cih zong i ci nuam kei hi. Midangte nuntakna i letcip sak kha hiam? Midangte ankuang i hepkhiat sak kha hiam? Midangte nuntakna kivaakna i khaktan sak kha hiam? Midangte neek tui "gu" peuh i khah sak kha hiam? Midangte naklah sakin a nak leepleep dingin i koih kha hiam? 

Tua ahih manin pilsinna ah, sumbawlna ah, gam kimakaihna vai ah, minam vai ah, biakna vai ah, "mite' gawl meek ihih loh ding thu ngen ni." Tua mah bangin "zawhthawh thu tawh midangte gawl meek a omleh mivom ahih manin, maikang ahih manin, Zomi ahih manin diksa loin Pasian tate ihihna tawh nial ding ahi hi."

Rev Dr Go Van Mung



Thursday, June 4, 2020

PIANGTHAK KHAT IN GUPNA ( SALVATION ) A TAAN THEI MAH DING HIAM?

 Piangthak khat in gupna (salvation ) a taan thei mah ding hiam?

“ Piangthak” i cih kammal tel masak kul ding hi. Thungen thei khempeuh piangthak hikhin lo hi. Biakinn ah a kikhawm khempeuh piangthak hikhin lo hi. Khristian innkuan sung panin a hong khankhia khempeuh zong piangthak hikhin tuan lo uh hi. Ahi zongin hihte khempeuh pen a piangthak taktak khat in a nungtakpih thute hi leuleu hi. Piangthak i cihte pen Jesuh Khris a Honpa leh Topa dingin umin, sang taktakin a sungah Kha Siangtho a neite ahi hi ( Johan 3:16; Sawltak 16:31; Efesa 2:8-9 ).

Tua ahih leh a sunga Kha Siangtho ( tuban siah KST ci-in kong gelh ding hi) a neisate in gupkhiatna a taan takpi ding uh hiam? Hih dotna pen a ngaihsuthuai mahmah thu ahi hi. Tua ahih manin LST in bangci gen hiam, cih enkhawm dih ni.

I. Piangthakte pen mithak ( new creation ) ahi uh hi. ( 2 Kor 5:17 Tua ahih manin mi khatpeuh, Khrih tawh a kipawl ciangin mi thak suak a, a mi lui ngeina bei-in a mi thak ngeina a neita ahi hi. ). Tua ahih manin piangthakte pen amau-leh-amau aa kipuahtawm ( an improved version of a person )hi lo uh hi. Tua ahih manin mi piangthak khat in a pianthakna ( gupna ) taan leh a mithak hihna ( new creature ) a bei ding ahih manin a piang thei lo thu khat hong suak hi.

II. Piangthakte pen manpiak-a a kitankhiate ahi uh hi. ( 1 Peter 1:18-19 Na pu na pate uh nuntakzia, bangmahin a kimang lo nuntakna panin a hong suahtaksak nadingin Pasian in note’ man dingin a piak pen a man a kiam thei ngun le khamte bang hi lo a, 19 tuuno bangin paubaanna a om lo, a manpha mahmah Khrih, biakna-in a hong kipiakna tawh Pasian in note a hong suaktasak ahi hi.) Jesuh in singlamteh tungah man piaka hong tatkhiatte ahih manin piangtak khat in gupna taan leh Jesuh hong tatkhiatna sisan pen man neilo a mawk napi suak ding hi. Thuciam Lui huna ganhing sisante tawh a kilamdanna om lo ding suak hi.

III. Piangthakte pen diktansakna ( justification ) a ngahte ahi uh hi. ( Rom 5:1 Tua ahih manin upna hangin diktansakna i ngahkhin uha, i Topa Jesuh Khris tungtawnin Pasian tawh i kilem uh hi.). ‘ Dik tangsak ‘ cih ciangin a mawhpi mah, a khialpi mah ‘ dik hi, khiallo hi, mawhlo hi’ cihna ahi hi. Tua ahih manin mi piangthak khat in gupna taan leh Pasian in ‘ dik hi, mawhlo hi’ ci-a a pulaaksa a kammal pen a dokkik suak dinga a piangthakpa/nu pen mimawh mah suakkik ding ahih manin Jesuh hong gupna pen a mawkna suak ding ahih manin ‘ gupna taan’ cih pen a piang theilo thu khat mah hong suak hi.

IV. Piangthakte in tawntung nuntakna ngah uh hi ( Johan 3:16 ). Pasian in Jesuh a umte tungah hong kamciam pen ‘ tawntung nuntakna’ ahi hi. Tua ahih manin piangthak khat in gupna taan leh Pasian in tua a kamciam ‘ tawntung nuntakna’ pen a thakin a ciamphat / bawlphat ( redefine ) kulkik hi. Tua ahih manin hih zong a piang thei lo thu khat ahi hi.

V. Piangthakte pen KST tawh kiciamteh ( sealed ) hi. ( Efesa 1:13-14 Note in zong hotkhiatna a hong ngahsakthei Lungdamna Thu a man za-in Khrih na up uh ciangin, Pasian in a hong ciamsa bangin ama mi na hihna uh a kilat nadingin note tungah Kha Siangtho hong piakna tawh a hong ciamteh hi. 14 Tua Kha Siangtho pen, Pasian in piak dingin a hong ciamsa thu eite khempeuh in i ngah taktak ding a kician ahihna thu a hong lahna hi a, ama mi ahi taktak eite khempeuh pen a suakta takpi mite ihihna a kilat nading ahi hi. Tua ahih manin a kuamah peuh in Pasian phat ciat ni.). Mi khat peuh a pianthak ni / hun lianin vantung gam tung takpi ding cih lahna / guarantee piakna-in Pasian in KST tawh ciamteh pah hi. Piangthak khat in gupna taan mawk leh Pasian in a ciaptehna phiatkik, a KST lakhiakik, cihna tawh hong kibang ahih manin a piang thei lo thu khat mah hong suak hi.

Tua ahih manin piangthakte in gupna taan thei dingin up-huai lo hi. Ahizongin hih thu i gen ciangin dotna thupi mahmah khat hong om thei hi.

1. Piangthak kici napi-a a ut bangbangin ne-in dawnin a omte leh a gamtate e leh?
Piangthak taktakte pen a ut bangbangin gamta lo uh hi. Mawhna bawlbawl lo uh hi ( 1 Johan 3:6 Tua ahih manin Khrih tawh a kipawl mite in mawhna bawl nawn lo uh a, mawhna a bawl lai teiteite pen Pasian a mu ngei lo, a thei ngei lo ahi uh hi. ). 
LST in a upna a taisante pen a piangthak taktak lo, ci lel hi ( 1 Johan 2:18 Khrih’ gal ahi hih mite pen ei’ pawl hi ngei napi-in hong taisan uh hi. Ei’ pawl taktak hileh eite tawh omkhawm paisuak ding uh ahih manin, tu-in amaute paikhia uh ahih ciangin ei’ pawl taktak ahihlohna uh hong kilang hi.). 

A piangthak taktak leh a taktak lo pen a gah pan hong kilang lel hi ( Matthai 7:16 Amaute’ gamtatna tawh amau’ pianzia na thei ding uh hi. Lingvom kung panin leenggah kilo ngei a, sialtalling kung panin theigah kilo ngei ahi hiam? ).

Pasian hong itna panin hong khenkhia zo ding bangmah om lo hi ( Rom 8:38- Bangmah in ama hong itna tawh hong kikhensakzo het lo ding hi, ci-in ka thei hi. Sihna, nuntakna, vantung mite, vantung vangliatnate, tuhun nate le a hong tung ding nate, 39 leitung a om nate, leinuai-a om nate, Pasian’ bawlsa nate khat peuhpeuh in i Topa Khrih Jesuh hangin Pasian in eite hong itna tawh hong khenzo het lo ding hi.). Pasian’ khut sung panin bangmah in hong sutkhia zolo ding hi ( Johan 10:28-Tua ahih manin amaute tungah nuntak tawntungna pia ka hih manin si ngei nawn lo ding uh a, keima khutsung panin kuamah in amaute hong sut zo lo ding uh hi. 29 Ka khut sungah a hong pia ka Pa sangin a lianzaw kuamah om lo ahih manin ka Pa’ khutsung panin kuamah in lakhia zo lo ding hi.). 

Tuucing hoihpa in a mang a tuu zongin a muh ciangin a liangko tungah pua-a tuukulh dong damtakin ciahpih hi ( Luka 15:5-6 ). A mangthangte hong zongin hong mu i Topa Jesuh in vangam dong muanhuaitakin hong tunpih zo lua mahmah ding hi.

( Juda 24-25 Ama minthanna mai-ah paubaanna om hetloin lungdam takin a hong paipih theih nadingin note na pukkhak nading panun a hong kem, 25 khat bek ahi eite a hong Hon Pasian in, tuma, tu laitak, le a tawntungin, minthanna, vangliatna, uk zawhna, le aana nei tawntung tahen. Amen. ). Hih LST mun in ei hong Gumpa Jesuh a muanhuaina, i pukkhak nading panin hong keem zo lua ding Gumpa ahihna hong gen phapha hi. Tua ahih manin a piangthak taktakte in gupna taan het lo ding uh hi.

Ahi zongin a tawp nadingin Matthai 25 sunga nungak ( virgin ) a pil ngate leh a hai ngate thu tawh ka khup nuam hi.
Matthai 25:1-
1 “Tua hun ciangin vantung ki-ukna zia pen zinei thak pa a uap dingin a meivak uh tawh a pai nungak sawmte tawh kibang ding hi. 2 Nungak sawmte sung panin nga pil uh a, nga hai uh hi. 3 Tua a haite in a meivak sung uhah a tui thunthuah lopi-in pai uh a, 4 ahi zongin a pil nungak ngate in a dimtakin thunin a pai uh hi. 5 Zineipa hong tunghak ahih manin a vekpi-un lusu-in a ihmu uh hi. 6 Ahi zongin zankim tak ciangin, ‘Zineipa hong tungta ding hi. Va dawn un,’ ci-in hong kiko hi. 7 Tua nungakte zong tho-in a meivak uh hong puah ciat uh hi. 8 Tua ciangin a haite in a pilte kiangah, ‘Ka mei uh mitta ahih manin na meitui uh hong hawm un,’ a cih ciangin 9 a pilte in, ‘Hong hawm le ung ko ading tawh kicing nawn lo ding ahih manin no ading va leitawm zaw un,’ ci-in a dawng uh hi. 10 Meitui lei dingin amaute a paikhiat kal sungin zineipa hong tung hi. A kigingsa-in a om nungakte in zineipa dawnin mopawi bawlna sungah a lutkhawm pah uh hi. Tua khit ciangin kong kikhak hi. 11 Tua khit ciangin nungak haite zong hong tung uh a, ‘Topa, Topa aw, kong hong hon in,’ a cih uh ciangin 12 amah in, ‘Note ka hong thei het kei hi,’ na cihsan hi.”
13 “Tua ahih manin a ni le a hun thei lo na hih manun na pilvang un.”

A kibatna uh leh a kibat lohna uh enkhawm ni:
I.A kibatna uh:
1. A vekpi-un nungak ( virgin ) kiciciat uh hi. Eite zong i vekpi-un Khristian / piangthak i kiciciat uh hi.
2. A vekpi-un Mopipa hong pai ding ngaklah tek uh hi. Khristian khempeuh in zong Jesuh hong pai ding ngak tek uh hi. 
3. A vekpi-un ngaklah un lusu tek uh hi. Eite / Khristiante zong i khalam ah thazawmin i lusuk hun uh om tham hi.

II. A kibat lohna uh:
1. Nga pil-in nga hai uh hi.
2. A pil ngate in namgim tui nei-in a hai ngate in nei lo uh hi. Tua mah bangin Khristian kici khempeuh in KST nei kim lo ding uh hi.
3. Namgim tui nei a pil ngate in a mei uh vaakin Mopipa zui pah uha, namgim tui a nei lo a hai ngate ahih leh kong pualam ah kinusia hi. Khristian i kiciciatta zongin KST neite bek vangam lut ding uh hi.
Tua ahih manin a piangthak takpi-a KST neite in gupna taan lo ding uh hi.

By: Rev.Khual Lam Cin Mang


Wednesday, June 3, 2020

COVID-19 SANGIN AKHAUH ZAW LUNGNO Pr. Kap Lian Thang

Covid-19 lungno sangin akhauhzaw lungno ~ Pastor Kap Lian Thang

Kong It Zomi te aw, “Covid-19 lungno sangin Alauhuai zaw Lungno” cih thulu guan in hopihna lai kong khak hi. Hih lai nasimna hangun, mimal leh ipawlpi kilamthakna ahi dingin ibiak Topa Pasian in thupha hong pia ciat tahen! Amen Leitung tangthu ciaptehna te I etna tungtawnin kum 100 acin sialin leitungah pulnatna om den hi cih kimu thei hi. 1320 kum in Black Plague Europe cih piang a, 1420 kum in Black Plague Outbreak Norfolk England cih pulnatna hong om leuleu hi. 1520 kum ciangin Small px outbreak Aztec Empire cih pulnatna pi hong om to leuleu hi.

1620 kum leuleu ciangin Black Plague Outbreak in North Africa cih pulnatna pi piang leuleu hi. 1720 kum ciangin Black Plague in Marseilles France cih pulnatna pi piang a, 1820 kum ciangin Cholera Pandemic cih zavat pulnatna hong om leuleu hi. 1920 kum in Spanish Flu cih zavat pulnatna hong piang to kik a, 2020 kum ciangin tu a hong piang Sen gam pan ong kipan Covid-19 a hihi. Hih covid-19 zavat pulnatna hangin leitung mi khempeuh thongkia ibang hi. Ahizongin hih zavat pulnatna te ahun acin ciangin hong bei lel ding hi.

Leitung ah hi bang zavat pulnatna nam 8 te lakah Covid-19 pen asia pen hikha ding hi. Ahizongin hih Covid-19 natna lungno sangin asuksia zaw lungno khat hong om lailai mawk hi. Hih Covid-19 lungno ahun tun teh hong bei lel ding a, ahizongin Covid-19 sangin asia zaw natna lungno in beihun cih nei thei lo hi. Tua bei hun cih anei theilo natna lungno pen “Thumanloh natna lungno” ahihi. Covid-19 pen Sen gam pan kipan hi mah leh hih “thumanloh natna lungno” pen kiphatsakna, huaihamna, angsungkhualna leh hazatna pan hong suakkhia hi a, vantung pan kipan in leitung hong lawh suk ahihi.

Thuman lohna lungno pen mit tawh kimu theilo, neumah mah lel tawh a kibat hangin agu khauh mahmah hi. Kiphatsakna in Lucifer ii neih, thumanna (obedience) khempeuh bei sak a, amah abawl pa tawh kido tazen hi. Mawhna neilo Adam leh Evua te pen Pasian thumang lo dingin na khem zo lai hi. Hih hangin mihing te khempeuh mawhna ii sila isuak hi.

Tua huaihamna hangin thuman lohna (dis-obedience) piangsak in Judas Siakaazoh zong, a Topa Zeisu dangka 30 tawh na zuaksak hi. Hazatna hangin apa uh ii thu nial in asanggam laiguizom uh ahi anau uh Joseph nangawn, gamdang mite kiangah na kizuak hi. Mimal phattuamna dingin huaihamna ii nungzui kha in Gehazi in atopa Elisha ii hilh mang lo in Bo-chouh Niman kiang pan kham leh ngun te la in aselcipna hangin Bo-choh Niman ii phak natna teng, Gehazi in na luah suk hi.

Satan ii phuatkhiat “thuman lohna lungno” (disobedience virus) in muhnop te mu, gennop te gen, at nop te ki at theihna social media tungte ah at in, khuavak thazah in manglangin ki zel hi. Tua bek tham lo in ei pianpih suahtakna hi ci in thuman lohna (disobedience) thapia in ki awng gawp hi. A taktak in cile hang, mimal suahtakna ci in akipan mite in, kei tungah kua mah om kei, kei athupi pen hing ci a, ut bang tek in diang ngeingai a, Pasian nialna ahihi. Ei mimal hoihsak bek tek tawh na isep ciangin sii-kan (discipline) neilo in ei mimal hoihsak bek tawh ipai ciangin, pawlpi sungah buaina tuihualpi hong tung a, tua in khantohna khak tan hi.

I pawlpi pen khangto in Zeisu hong paikik dong, khual gamla zinto lai ding I hih manin thukhun hoihtak tawh akipawl I hihi. Pawlpi sungah nasem sia te leh pawlpi mite in pawlpi thukhun, tuamtuam te zui in I thupit sak ding ahihi. Leitungbup tuam a, Pasian na, asem khawm te I hih lam kiphawk den ding hihang. Ahizongin mihing ii huaiham, angsungkhualna hangin ki pawlna sim ah hih thukhun te thei napi a, azuinuam lo, atheilo kineih, mi om den mawk hi.

“Midik te in migilote mudah uh a, migilote in midikte mudah uh hi” (paunak 29:27). “Thukham azui lo mite in migilote pakta uh a, thukham azui mite ahih leh migilote tawh kilem lo uh hi” (Paunak 28:4). “Topa in meihal biaknate le biakpiaknate Topa’ thuman ding zahin deih ahihiam? En in biakpiakna sangin thuman ding hoih zaw a, tuutal thau te sangin thu ngaih ding hoih zaw hi” ( Samuel Masa 15:22). “Zeisu in kiniamkhiat in asihdong thu mang hi” (Filippi 2:8). Hih laisim na tungtawnin ibiak Pasian in laisim mimal kim thupha hong pia tahen!Amen. 

Khazih Sungah, 
Pastor Kap Lian Thang