Thursday, August 15, 2013

LAISIANGTHO TAWH KISAI THUTHEIHNA








Fr. Raphael Khuppi
Laisingtho ih cih pen Christian te adingin  a manpha mahmah Laibu khat ahihi. Mikhang lai-in Bible kici a, Greek kammal (βίβλος=Biblos) pan hong pai ahihi. Akhiatna pen akigawmkhawm Laibute (Compilation of books) cih na hi-a, Laibu khat bek hilo in Laibu tuamtuam akigawmkhawm cih nopna ahihi.
Ahihleh tua laibute in bang teng hiam?
Ih theihsa mah bangin LST pen khenpi (2) in kikhen a, khenmasa pen Thuciamlui (Old Testament) kici in, khennihna pen Thuciamthak (New Testament) kici hi. Thuciamlui ah Laibu bu (46), Thuciamthak ah bu (27) om in, avekpi kigawm bu (73) hi-a, tua teng khempeuh kigawm khawm pen Laisingtho kici hi. Ahizonogin ei Zolai tawh kigelh Laisiangtho te ah (66) bek ki mu thei hi. Ahang in, ei Zolai tawh kigelh LST te khempeuh pen Protestant Version akici, Pawldangte zat LST ahihi. Banghanghiam cih leh Pu Martin Luther in German kam tawh LST a let lai-in, St. Jerome in Greek kam pan Latin kamtawh aletkhiatsa Vulgate zanglo in, Hebrew kam tawh akigelh LST na zang a, tua Hebrew  kam tawh akigelh laibu sungah Wisdom books akici pilna laibu te kihelkhalo hi.(Akihel khalo laibu teng anuai lam ah na en in)
Banghang LST thupi?
Laisiangtho pen Pasian Kammal (Dei Verbum =The Word of God) zong ki ci hi. Banghanghiam cih leh Pasian in Khasiangtho thawh akidim mihingte khut tawh akigelh Pasian Kammal ahih man ahihi. Lamkhat pan in cileng, Pasian in apian saksa mihingte tungah hongkilahna (divine revelation) zong kici thei hi. Piancil pen kipan in Mangmuhna ciang dong en leng, Pasian in a om tawntung Topa ahihna, hong siam/hong piangsakpa ahihna, thuman thutak Pasian ahihna, Emmanuel Pasian ahihna, Mawhna pan hong tankhiapa ahihna, leitung mikhempeuh mawhna pan hong hotkhiat nadingin a tapa neihsun Tapa Jesu leitungah hong sawlna tawh mongneilo hong itna honglahna, etc..cihte khempeuh pen LST sungah kimu thei hi. A tom-in cileng, gupkhiatna Laibupi ahihi. Tua ahih manin ei Christian te adingin athupi penpen leh amanpha penpen  Laibu khat hong suak hi.
Laisiangtho hong pian khiat zia atom
Ih gensa mah bangin LST ihcih pen Pasian Kammal akigelhna laibute kikaikhawm in akigawmkhawm hi-a, Pasian in Israel mite sehnel gamsungah Manna moh vantung panin akhiat bangin zat theih pah ding leh sim theih pah lian dingin Ready Made in hong kipia hilo hi. Ahihleh, tua laibu te kuate in kaikhawm in gawmkhawm a, Bible akici LST bu khat hong suah theihna dingin kuate’n ciaptehna (canonical Books)pia hiam cih thu tawm khat kikup dingin thupi kasa hi.
Christian pawlpi akipat cil hun in, Thuciamlui Laibu simloh Bible minpua LST cih bang om nailo hi. Ahizongin nungzuipite leh sawltakte’n gupkhiatna tawh kisai lungdamna thute thu-um mite tungah kam tawh (Oral)  ahizongin, laikhak (Epistles)tuamtuam tawh ahizong tatsatlo-in hilh-in gen den uh ahihman in tua thu-um mite khempeuh zong upna lamah na picing mahmah uh hi. Jesu thu a um mi khempeuh te pawlkhat/pumkhat hong suak uh a, tua kipawlna sungah akihel mite pen Christian te cih min hong ngah hi. Amasa penpen Christian ci-in akisapna mun pen Antioch khua ahihi. Tua thu-um mite Synagogue akici Jews minamte kikhopna inn/mun te ah hong kikai khawm uh a, tua kikhopna munte ah akisim laibu penThuciamlui laibu hi-a, tua in thuzui masate adingin LST hong suak hi.
Sawltakte hong khangham tektek ta ahih man in, Christian thuzui masate in khangthak te ading akhualna un Lungdamna thu tawh kisai sawltak te hilh thute leh Topa Jesu pianzia/tangthu te sawltakte in lai tawh hong gelh khiat nading uh lunggulhna hong nei uh hi. Tua tawh kizawitawn in St.Paul laikhak te leh sawltakte laikhak tuamtuam te hong piang khia ahihi. Sawltakte phakzawh lohna khua leh munte ah tua laikhak te pen kikhopna le biakpiakna hun sungah kisim hi. Tua zawh asawtlo ciangin, Topa Jesu thu akigelhna  (Four Gospels) Lungdamna LST Buli te hong piang khia leuleu a, lungdamkoh nekkhawm biakpiakna[1] munte ah zatpi in hongnei ta uhhi.
Kum zalom nih pawl ciangin, Gnostic heresy akici pawlpi upna thu alangdo pawlkhat hong piang khia a, tua te in Sawltak Peter leh sawltak dangte at Lungdamna LST cih min puasak in Topa Jesu nuntakzia tawh kisai amanlo thu pawlkhat hong phuaktawm in Pawlpi leh thuzuite hong nawng kai sak uh hi. Ahizongin tua hun laitak in France gam Lyon khua ah Bishop a sem St. Irenaeus in Pawlpi in khasiangtho makaihna tawh Lungdamna LST in aciapteh Laibu 4 bek om a, tua te in, Mate, Marku, Luka le John te hi, ci-in khauh tak in na dawngkik hi. St. Irenaeus pen Lungdamna LST bu 4 leh St.Paul laikhak te LST man taktak hi ci-in hong ciaptehsak masa penpen RC bishop ahihi. Ama hong ciaptehsakna hangin New Testament akici Thuciamthak LST akinei hong suak hi.
AD 313 kum ciangin, Constantine’s decree akici  Upna suahtakna laipi Emperor kumpipa Constantine in hong hawmkhia in, Pawlpi bawlsiatna te hong veng ta a, Christian thuzuite upna thu ah suakta tak in hong nungta thei ta uhhi. Alianbel Siampipa leh Siadawpi te’n zong pawlpi tawh kisai nasepna te tangzai tak in hongsem theita uhhi. Tua dungzui-in AD 360 kum in Laodicea akici khua ah Khawmpi [2]khat  hong nei uh-a, tua munpan-in Alianbel Siampipa le Siadawpi te ki thukimna tawh Thuciamlui leh Thuciamthak sunga kihel ding laibu teng hong tangko khia uh hi. Tua zawh kum 7, AD.367 ciangin Pope Damasus in Greek kamtawh akigelh LST pen avekpi in Latin kam tawh aletkhia dingin St. Jerome sawlhi. Tua hun laitak in Latin kam pen leitungah aki limzat mahmah hun ahihi. St. Jerome in zong Pope thupiakna mahbangin hong semkhia a, kum 30 khit AD 397 ciangin hong zo siang taktak ta hi. Tua akiletkhiasa Laibu khempeuh  BuKhat in kigawm in tua pen Pope Damasus mah in  Bible (βίβλος)ci-in min hong vawh sak a,  tua min pen tuni ciang dong akip suak ahihi.
Hih bangin Laibu khat-in hongpian khiat theihna dingin asem abawl te kua te hi-a, bang tanvei sawt hiam cih te zong alung ngaih huai mahmah thu khat ahihi. Thuciamlui pen Septuagint akici Greek kam tawh aki gelh Laibulom hi a, Palestine gam pualam a om Jews minam te’n kum sawtpi azat khitsa uh ahih manin kizang paisuak thei hi. Ahizongin Thuciamthak sunga kihel ding laibute ahih leh nasiatak in sittel/kantel na kisam ahihmanin tua hun-a thunei Alianbel Siampipa leh Siadawpi te’n  buaipih mahmah uh hi.
Bible hong pian khiatna tangthu ih et ciangin Vantung pan in hong kiasuk hilo a, Khasiangtho lamlahna/makaihna tawh huntampi, tha gui thatang tampi leh ngaihsutna tampi te akigawm khit teh tua hun laitak-a thu neipi Pope Damian in Bible hi ci-in hong ciaptehsak man in tuni in ei Christian te ih ki angtanpih mahmah ahi, Pasian Kammal bu or Laisiangtho or Bible akinei ahihi.
Laisiangtho pomzia/sanzia
LST bek (Sola Scriptura) tawh gupkhiatna bucing kingah zo ding hiam?
Ih theihsa mah bangin LST ihcih pen Singhawm Suanghawm sungpanhong piang hilo a, vangtung pan in a bucingsa in hong kikhiat suk zong hilo hi. LST bu hongpian khiatna dingin Catholic pawlpi in Nungzuipi Peter tungpan angah thuneihna (Authority) zangin Alianbel Siampipa leh Siadawpite in bang laibu teng Bible sungah guan huai hiam cih khensatna hong neihsak uh a, tua khit teh Khasiangtho makaihna tawh akigelh lai taktak ahih lam zong hong thei tel sak hi.
Tua hi-a, Khasiangtho in amakaih RC pawlpi pen tua Bible/LST bu hong piankhiat ma in na om khin bek thamlo-in, tua LST tungah zong thuneihna RC pawlpi in nei hi. Tua thuneihna pen mikang pau in Teaching authority (hilhtheihna ana) kici a Latin kam in Magisterium zong kici hi.  Alianbel Siampipa leh Siadawpi te in tua thuneihna zangin Ecumenical Council akici kikupna pi te ahun zui in bawl uh a, Nicaea khua kikupnapi pan akisim to Vantican Council II dong 21 vei kibawl khin ta hi. Tua kikupna te panin pawlpi in zuihloh ding thu leh zuihding thu Doctrine pawlkhat  hong hilh hi.
Tua Doctrine ih cih pen akiphuak tawm mawkmawk leh akibawl tawm mawkmawk hilo in LST sunga om thute tawh tui banga aluang khawm upna thute ahihi. Gentehna in LST sungah Tothum Pasian Khat cih kammal kimu lo hi. Ahizongin Vanlelei asiam Pasian, leitung mite honggum khia Tapa Pasian, thu um mite khuavak nuntakna hong pia Khasiangtho Pasian cih te pen LST sungah kimu thei-a, hih thu bulphuh in Tothum kigawm Pasian khat (Trinity) cih upna thu hong piang khia hi. Tua banah, Tapa Jesu(Son) in Pasian suahna leh Mihing suahna, Suahna namnih (One Person two natures)[3] aneihna thu, Khasiangtho Pasian in Pasian taktak ahihna (The Divinity of The Holy Spirit)[4] cih bangin upnathu Doctrine te hong piang khia ahihi. Tuamah bangin Upna kiciamna akici Nicene Creed[5] zong Nicene khua khawmpi  pan hong piang khia hi-a tuni dong ciang Catholic pawlpi bek hilo in Christian pawl tuamtuam (abul lam) te’n zong sang kim ciat uh hi. 
Tua khit banah, Pawlpi ngeina akici (Traditions), LST pian ma akizui khin sa ngeinahoih te, Nungzuipi te  le Sawltakte hilh thu manphate (Didache), pawlpi sungah Fathers of the Church akici (gtn: St. Clement of Rome c.80-140, St. Justin Martyr c.100- 167, St. Irenaeus c. 130- 200,) Sawltakte zom-a Pawlpi amakaih, acing akem pupite thuhilhna leh amaute in pawlpi amakaih zia ngeina hoih te khempeuh zong RC pawlpi in kiptak in len in nuntakpih tawntung hi.
Martin Luther leh Laisiangtho
Pawlpi kipat cilpan Kumzalom sawmleli (14th century) ciangciang, Pawlpi in Biakbiakna sungah LST pen thupitak in kizang a, ahih hangin thuzui nautangte sim dingin LST tampi kimulo hi. Ahang in, tua hun lai-in tuhun bangin siktawlai(typewriter), computer, Photo copier cihte omlo a, Copy na deih leh khuttawh teikhiat ding longal lampi dang omlo hi. Tua ahih manin Monastery akici Yateih sang leh Sister Convent sang te aom Pasian nasemte in Savun laihual te tungah sikzum khat tawh kui ciauciua in LST hong teikhia uh hi. Tua akiteikhiatna munte  pen SCRIPTORUM kici hi. Tua akitei khia sunsun teng bek akizang thei suak ahih man in thuzui nautangte sim theih ding genloh Pasian nasem Siampi te simding nangawn ki hawmkhia ziahziah zolo hi. Hih thu hangin zong khangthak Christian pawlkhat te in RC pawlpi in LST  mipite simding khaktan hi ci-in RC pawlpi mawh pua sak mawkmawk uhhi.
Ahizongin, Pasian vaihawmna ih cih ding hiam, 1453 kum ciangin Johannes Gutenberg akici Germany minam khat in Printing Press laikhetna setpi hong bawlkhia-in, tua laikhetna setpi tawh akibawl masa penpen Laibu pen Bible na hi citciat hi. Tua hun pan kipan in LST akimu thei zawdiak hong suak a, ahizongin tua LST pen St. Jerome in Greek kam pan aletkhiat Latin kam tawh aki gelh LST ahih manin Latin lai atheite lobuang in simthei/zangthei tuanlo hi.
Kum 1517 ciangin, Germany minam, Augustinian RC Siampi khat ahi, Martin Luther in, 1) Bible Alone, LST bek; 2) Faith Alone, Upna bek; 3) Grace Alone, Thupha bek.. cih thumeilet pi namthum tawh Pawlpi puahphat ding hong kipan khia hi. Ahizongin hihpen Pawlpi pai zia tawh kilehbulh/kikeelki lian  ahih manin Pu Martin Luther pen Pawlpi sungah om thei nawnlo in, Pawlpi pualam pan langpannasep  hong kipan khia ta hi. Asawtlo in pawlpi khat hong phuan khia-a, ahizongin Upnathukhun (Doctrine) cih omlo in, (everybody has the right to interpret the Bible) mi khempeuh in LST pen adeihbangbang in khiattheina (right) nei hi cih thukhun bek nei ahih manin tua zawh asawtlo in anungzui pawlkhat in pawlpike hong phuan khia leuleu a, tuni ciang dong leitungah kitatsaklo phial in pawlpi thak tampi  hong piang khia ahihi.
Himah tase leh, Pu Martin Luther in Christian te adingin nasep lianpi khat hong semkhia a, tua in; Latin lai tawh akigelh LST pen German lai tawh hong letkhiat sak hi. Tua ahih manin LST pen Latin bek tawh hinawnlo in German lai tawh zong akisim thei hong suak a, mitampi in phattuam pih mahmah hi. Ahihhangin lam khat pan in LST hong bucing nawnlo in, hong hem mawk hi. Banghang hiam cih leh, Pu Martin Luther in LST hong letkhiat ciangin RC pawlpi sungah kum (1400) val sung akizangsa Latin Version zanglo in, Original Hebrew leh Greek version hong zang a, ama thumeilet tawh aki zawitawnlo Thuciamlui sunga laibu pawlkhat hong nusia mawk hi. Tua laibu te in: Pilna laibu, Sirach, Judith, Baruch, Tobit le Maccabee masa, Maccabee nihna te ahihi.
Hih thute hangin, RC pawlpi leh Prostestant akici langpang pawlpi te kikal ah tuni dongin kiselna, kinialna leh buaina tuamtuam te hong piang hi. Langpang pawlpi ciatciat nangawn LST tawi in mitampite upna thu-ah kikhen thangsak uh a, Pasian Kammal LST pen akikhen khiasak Vanzatpi khat bangin hong kizang ta hi. Topa Jesu in kipumkhat nadingin nasia tak in thu hong ngetsak kawmkal ah, ama Kammal LST hangin hibang in kikhen thangna te apian pen Christian akici Jesu nung zui te’n lungngaih huai mahmah hi.
References:
1)      1) KNOW YOUR FAITH, In defense of the Catholic Truth, Published in Philippines
2)      2) The Compact History of the CATHOLIC CHURCH, by Alan Schreck
3)      3) Class Notes.
[1] Eucharistic Celebration.
[2] Council of Laodicea
[3] At the 4th Ecumenical Council: Chalcedon: AD.451
[4] At the 2nd Ecumenical Council: Constantinople: AD. 381.
[5] The 1st  Ecumenical Council: Nicaea: AD 325.

Thursday, August 1, 2013

MINAM VAI KHANLAWHNA PAN ZOGAM THAK

Thupatna:   Leitung ah minam tuamtuam a omna sungah Zomite zong minam kician khatin Pasian in hong bawlna thu nialtheih ding hi lo hi. Tua ahih manin Zomi a i pianna pen angtang le lungkim mahmah ding kisam hi. Minam khat peuhpeuh in a omnang, teenna ding le luahna ding mun le gam ding zong Pasian in geelsak a, Zomite' ading in Zogam (Zoland) hong piak manin Topa tungah i lungdam hi. Tua manin Zomi a i pianna thu le Zogam ah i teenna thute telcian hi leng minam itlo kua mah omlo ding hi hang. Minam le gam itna pen minam a bawl Pasian itna taktak hipah a, minam itte khawng piangthaklo or Khami lo bangin muhkhakloh ding thupi hi.

A taktak in minam itna/ veiina cih pen Pasian in i nu gil sung pan i suahpih khop a hong piak ahi hi. Pasian nasemte le gam makaite in minam a it theih kei le gualzawhna ngah ngeilo uh hi. Minam a itte mah Pasian in minam le Khrist kumpi gamah makai in pangsak pah hi. Akimutheilo Khamangthang (Soul wining)  veina/ itna neih theihna dingin, akimuthei mihing pumpi/ mimal itna neih masak theih ding kisam hi. Kamdang khatin gen leng Mimangthang na veii ciangin, Khamangthang kivei thei pan ding ahi hi.  Tua manin minam a it Zomite sungah i lungngaihsut khop dingin " Minam Khanlawhna pan Zogam thak phuhna ding hanciamna-ah " cih thulu 10 tawh Zominam le Zogam thak phuhzia ding kikumkhawm ding hi hang.

(1) Kawl Kumpite le Mikangte' Hangin Chin min Kingahna:

Kawlgam sungah gamkee (State and Division) 14, om in, minam tuamtuam nam 136 val om ci-in tuni ciangciang Kumpi thuneite in ciamteh uh hi. Tua gamkee (State) 14 sungah Zomi, (Chin) kici Laimi, Khumi, Mara etc.. te' teenna pen Chin State ci-in, Mikangte uk hun lai pek akipan tuni dong Kawl Kumpi in ciamteh uh hi. Zomi tangthu kan mipil masate le Kawlgam University tuamtuam pan Tangthu sulkan mipilte muhna ah Chin min pen minam min hiloin, Mikang hun lai a, Kawlte in a piakna bangbang uh tawh kiciamteh ahihna nial theih hi lo hi. Ka neulai akipan Sanginn ah Chin Pyine, Chin Hlumyo (Chin minam) ...Chin Sar etc.. cih tawh hong kihilh in, Zomi-Zogam cih hong kihilh ngeilo hi. Ahi zongin nisim annek, tuidawn, silh le teen, vanzatte tungtawn in Zomi cih kammal nisim in kilokhia den hi. Tua manin Chin pen i min ahihloh lam akitheih semsem ciangin, Chin minam le Chin State pan Zominam- Zogam ah akilaih nuam dinmun ah Zomite in hanciamna kinei ahi hi.

(2) Inn sung,Sanginn, Lasate le Mimasate' Tungtawn in Minam Khanlawhna:

Hun hong pai toto in, ka thu theih deuh ciangin Inn sungah Nu le pate le Siate in Khamtung gam, Zogam, Zomi, Zongeina, Zopau, Zolai cihte hong genna le Sangah Tanlang pan Tanli ciang Zolai simbu kisinto ahih manin, tuni dong Zolai ka gelh/ ka sim thei pah hi. Sang sungah Chin minam kici-in, inn sung le apua lamah Zomi ci-in ka thei toto hi. Zogam, Zomi cih min pen ka thutheih khit 1980- 1988 nung lam akipan Kawlgam buai akipan Zogam ah Zomi National Congress (ZNC) le Pu Chin Sian Thang,Pu Thang Lian Pau te hong lang leuleu hi. Tua mah bangin Manipur lam pan Zogam lasiam masa Tg. T.S. Khai (Zogam lapu) in, 1984 ? kim pawlah Gam itna la pawlkhat ahi  " Zomi' neihsa khuapi bangzah pha !, Vanman Tamlua!, Vangkhua lai-ah melma Burma te ci ! cih late hong khum ciangin, Zomi le Zogam cih kammal ka theihbeh toto hi. Tua banah Manipur lam mah pan Pu Go Gin, Pu Thang Khan Gin, Zo Khan Khual, Pu Lal Denga te le ZORO cih hong thang leuleu hi. Neulai (kum tawmlai) ka hih manin, amaute kuami? bang sem uh ? cihte ka theician mel kei a, ka kankhia tuan kei hi.

(3) Laigelh Siamte' Tungtawn in Minam Khanlawhna:

Zolai thu i gen ciangin Pu Pau Cin Hau lai or Zotual Lai le CopeTopa hong patkhiatsak Roman Alphabet (ABC) tawh Zolai cih namnih i genkhoploh phamawh zel hi. A hi zongin tuni dong Cope Topa bawl Zolai bek mah tawh i laigelh siam masate i laigelhna tam zaw kha dingin upmawh huai hi. Cope topa mahin " Tedim Thukizakna " cih laihawm na pankhia in, tuni dong Zomi sungah laihawm a masa penpen dingin kiciamteh hi. Tua zomah Siamsin lamte in akhangkhang in Zolai tawh Siamsin Magazine bawl zel uh a, tuni dong kizomzom lai hi. Mipite' lam panin abeisa 1990- 2000 hun sung akipan Zomi / Zogam cih tawh kisai hong laang leuleu in, Zomi Tangthu (Zo History) laigelh masate ahi Dr. Vum Son (late), Rev. Khup Za Go (late), Sia J. Gin Za Tuang, Rev. Job Thawngno etc..laigelhte hong laang leuleu hi. A diakdiak in Manipur lam pan minam thu le (Zomi) cih tawh kisai laihawm Rev. Khup Za Go i patkhait " Zo Aw " le " Lungdamna Aw " cihte ka sim kha hi. Tu lamlam ciangin Lai nasep kipawlna le laigelh tuamtuam zong om kawikawi ta hi. Tua ahih manin, Zomi sungah i mipil laihgelh masate' tungtawn in, mipi sungah minam khanlawhna le minam itna thak kineithei cih kimukhia hi.

(4) Biakna Pawlpi Hangin Minam Khanlawhna:

ZBC pen Zomi sisan sitset mah ahi Rev. S.T.Hau Go i patkhiat ahih hangin, ZBC min hangin Zominam vai khanlawhna cih om tuan loin, Chin kicite tawh kum tampi sung kipawlkhawm thei lel hi. Hun hong paito zelin, abeisa 1995 kum? ZBC pan ZBCM hong paikhiat ciangin Chin le Zomi min vai buaina hong kipankhia kicithei hi. Tua zahkhop mahin ZBCM in zong " Thupha Ngah Minam " cih bulphuh in nasepna zongah " Khamang thang le Mimangthang veiina " cih bulphuh in nasem uh a, pawlpi zong tuni dong khanlam manawh uh hi. ZBC sungah Chin le Zomi tawh omkhop sung teng Zominam Khanlawhna om lo a, Kikhenna a om ciangin Zominam khanlawhna hong om kicithei pan hi. Tua manin ZBC le ZBCM kikhenna tungtawn in minam sungah Zomi khanlawhna hual khat om cileng kikhiallo ding hi. Ataktak ah hih biakna kipawlna ahi ZBC pan CBC ah akilaihkhiatna thusim taktak pen Chin le Zomi kidemna (Politics) mah pan ahihna phawk huai mahmah hi. 

(5) Thukizakna Tungtawn in Minam Khanlawhna:

Tua tawh kizomto in 2001 kumin Kawlpi pansan in " Zo Aw " cih Nipi kalsim laihawm kinei-in, Zomi sungah Nipisim laihawm masapen zong hipah dingin kiciamteh hi. Hih Zo Aw laihawm pen Zomi sungah mi muanhuai Committee mi 30 valte makaihna tawh kiphuankhia ahih manin, Zomibup huam laihawm hong suak pah ahih manin, Kawlpi pan kipan Zogam, Tedim, Tonzang, Cikha, Tamu, Mogoh, Maymyo, Mandalay, Yangon, Malaysia, Japan, USA cihte dongah kihawmkhia hi. Tua lai pen tuhun bangin Internet baihlo ahih manin, Laito pan laibawl tawh tuam ngiatin Nipi sim kikhak ngiatngiat hi. Hih  Zo Aw hangin Zomi sungah minam vai ukna le khanlawhna kineibeh mahmah bek tham loin, laisimna le laibu bawlna cihte kilunglut tuam mahmah hi. Tua hun akipan Zomi sungah kipawlna le biakna pawlpi, District level, Association, Conventin level cihte pan laihawm/ lainasep lam khanlawhna kibehlap in, tuni ciang dong Zolai tawh Internet Online tungtawn in Zomi Network tampi kinei ta hi. Hih pen Zomite thukizakna lamah khanlawhna hual thak khat kicithei hi.

(6) UN Refugee Tungtawn in Minam vai Khanlawhna:

Nuntakna haksakna tawh Malaysia lamah sum zongin Zomite kipai ziahziah hun khat hong om leuleu in,UN cih min tawh gam thumna tunna ding thu tawh hong kizomto  hi. UN ah kamlet le nasemte pen sanggam Hakha, Thanlang lamte mah na madawk masa zaw dan ahih manin, UN makaite in zong Chin min bek mah thei uh cih kigen hi. Tua banah UN kamphente in minam deidan in Zomi (Tedim mi) te deihsaklo ahih manin, Malaysia gamah supna le guallelhna tampi kithuak hih tuak hi. Chin min azangh Hakha, Thantlang, etc.. lamte' nenniamna le deidannate kithuakzo nawnlo ahih manin, UN theihpih dingin Zomi min tawh ZAM, Ciimnuai, Zomi Innkuan Malaysia etc-.. cihte kiphuankhia hih tuak hi. Hih minte picingto zel ahih manin UNHCR tawh kizopna tuni ciang dong kip le khotak kinei hi ta hi. Hih pen Malaysia pan Zomi le Zogam min tawh kisai khanlawhna hualpi khat in kiciamteh thei ding hi. Tua mah bangin aneu alian in, Chin min limlim kizadah in Zomi min kisihpih/ kinuntakpih ngamna lianpi hong piangkhiato cileng kikhiallo ding hi.

Hih UN / Refugee hun akipan tuni dong adiakdiak in gampua a tungsa Zomite sungah Zomi/ Zogam cih veiina kineihlawh himai hi. Abeisa Kawlgam om lai khawnga minam vai peuh mah a thei kha ngeilo le a awlmawh ngei hetlote nangawn in, minam itna le veiina kinei kheukho ciat hi. Thukhat ah gen hi leng UN om manin, Zomi sungah minam vai khanlawhna thak kinei kicithei hi. Tua ahih manin minam itzia, minam min ngaihsut ziate le nasepzia cihte kitheician loin, Chin muhdahna ciang lel tawh Zomi kipumgup/ kipum it cih dinmun khawng hih tuak hi. 

(7) Chin pan Zomi (C-Z) tawh Kibuaina le Khanlawhna:

I gensa mah bangin abeisa 2000 kim akipan Zomi vai khanlawhna thak a om tawh kiton in, gam pua lam UN Refugee pan C-Z kibuaina le khanlawhna hong khuahpai semsem in tuni dong meikuang kizomsuak kici thei ding hi. Adiakdiak in gam thumna a tung masasa Zomi vai le Chin vai tawh Internet maitang dimin nisim phialin kisel/ kitotlawh izong ki om hi. Khanlawhna i cih limlim apianna peuh ah upzia le sanzia zong kilamdang pah ahih manin, kiselna le kidemna zong a om ngeina mah ahi hi. Tua bek hi loin, Zogam, Tedim gam sung tengah abeisa CNF/CNA te hangin Chin min kizadah semsem a, Chin vai gencianna a nei khate bang thahlup ding zongin kideihlo liang dinmun ah ki om laitak hi.

Hih thute hang mahin Chin State pan Zogam (Zoland) tawh laih zawhna ding le Zomi min tawh minam kiciamtehna ngah zawhna ding ciang dong kihanciam sawm hihtuak hi. Zomi, Zogam itna le ngaihna la kiphuak in, laikigelh ziahziah a, " Zomi ka hi hi " cih kammal pen kideih pha mahmah hun laitak zong ahi hi. Laphuak le lasiam Lengtong Pauno, Thawn Khawm, T.S.Khai le a dangte in Zogam le Zominam itna (Gam ngaihna la) vive kiphuak khengkhang hi. Chin le Zomi vai pen abeisa bang hun hiam akipan tuni dong akhangkhang in a kibuaipih toto lai ding thu ahi hi.. A hang bel Chin kici nuam phadiak Hakha, Thanlang, etc.. lamte le ei Zomi te pen gam le nam vai bek hi loin, biakna vai dongah kipawlkhawm thei ngeilo ding hi hang. ZBC nangawn ah tuni dong mah buaina om bek hi loin, tu-in ZBC pan CBC ah kitungto ta cih i mitmuh ahi hi.

(8) Gamthumna Tung Zomite' Tungtawn in Minam min Khanlawhna:

I gensa mah bangin leitung gam tuamtuam ah Zomite i kitheihthang ciangin, Zominam veiina lian semsem in, ahi zongin gam le nam nasepzia/ kalsuanzia (Policy) kitel taktak lo hi. Tello, cianlopi mahin Zomi / Zogam i cih thapaina zong a lungkimhuai veve ahi hi. Tua bangin gam thumna tungsa Zomite sungah Minam itna le Zogam ngaihna pen a tunga i gensa gamnihna UNHCR pan minam vai kilangpanna/ kideidanna pan a gah hi dingin kigenciat hi. Gampua pan minam veiina hang mahin Zomi Kipawlna tuamtuam hong kiphuankhia ziahziah in, gam sung lam dongah hong kilawhkik liang hi. Zomi kipawlna thupi pawl khat enpak hi leng,,, LZI, Zomi Association, ZCFcihte pen gam pua lam a tungsa Zomite' lungsimtawng pan a piangkhia vive ahi hi. Tua mah bangin Zogam puahna / zuunna ding zong gamdang tungsa Zosuante' tungtawn mah pan hong kipankhia ding i lamen hi. Gamdang ah pemta in i omna pen Zogam thak phut dinga Pasian in hong puak ahih lam i mangngilh ngeilo ding kisam mahmah hi. 

(9) Zomi Kipawlna Tuamtuam Dinna tungtawn in Minam Khanlawhna:

Zomite sungah a hang tuamtuam le ngimna deihna tuamtuam tawh kipawlna tampi kiphuankhia khin ta hi. Hih kipawlnate pen kipumkhatna le minam bup huam khantohna ding ngimna vive mah hi dingin i lamen hi. A hi zongin gam le nam nasepna lamah Zomi min pua ZNC/ZCD party khat bek kinein a, tua sungah Zomi khempeuh i kipumkhat theihloh khak ding dahhuai mahmah hi. Hih i gengen gam le nam hutna le ukna gam khat neih theihna dingin nasem thei taktak pen ZNC/ZCD bekbek mah kinei a, a panpih thei dingin gampua pan WZC kinei hi. Hih kipawlna nihte pen tatzia akibat lianloh hangin, ngimna le tup (kungmong) kibang linlian ahi hi. Thubulphuh " Zogam leitang ngah kik ma teng " cih ahi hi.

Zomite' gam taktak ahi Kabaw valley, Kawlzang teng, le Zogam i cih theih ding Township 3 teng peuh mah bek ngahkik sawm leng kua mahin hong khaktan zolo ding hi. Zomite in leitang kician neihsawm lel in, i leitang tungah ei le ei ki-uk/ kimakaih in, Zomi galkap ngait i neih zawh ciang bekin Zominam le Zogam (Zoland) kiphut thei pan ding hi. Tua ahih manin, ZCD le WZC-ZIA te' neumuh mawkmawk nawnlo in, phungvuh in panpih  zaw leng Zominamte in Zogam (Zoland) kineizo pan ding ahi hi. Tua bek tham loin, India gam Manipur ah ZRO / ZRA galkapte tawh kibelpawl sawm in, lampi om bangbang in mapankhop ding zong makaite in ngaihsut huai thu ahi hi. Zogam (Zoland) phuhna ding le a bucing khantohna manpangtak om theihna dingin GZA akipan gampua lam kipawlnate in mapankhop ding kisam hi.

(10) Chin State le Zogam (Zoland) ah Panmun laksawmna:

Zogam i cih manin Chin State sung (leitang) kinial / kituh hi mas loin, i minam min mahmah akinial/ kibuailawh masa i hi hi. Min kibang neihkhop/ zatkhop theihna om lopi-in, gam khat / leitang khat tungah teenkhop ding a baihlo le apiangtheilo ding ahi hi. Minam thu ah kituak theilohna hangin biakna lam nangawn ah kikhenlawh suak i hih manin, Chin deih pawl le Zomi deih pawlin ki Akgual khen kul ding hi. Zomi i kicih ngam le Zogam / leitang khat i neih ngam zong akisam ahi hi. Tua mah bangin Chin mi akicite in zong Chin State or...etc.. Chin gam kici leitang ukna khat a neih zawh ding kisam uh hi. A tawpna ah Chin State buppi Zogam/ Zoland i cih zawh kei le zong Tedim, Tonzang, Cikha le Kawlzang le Tamu kabaw valley kuam ciangciang i Zogam dingin hanciam sawm leng Kawlgam tangthu le thukhunte tawh kisemthei kha ding hi. 

Abeisa 2012 kumin ZNC/ZCD Party in Register abawlna ah Kawlgam kumpite in Kawlgam sungah " ZOMI omlo" ci-in hong nial ngei uh hi. Gencianna kineih banah gamdang mun tuamtuam pan Zomite in Lungphona akineih ciangin, " Zomi om mah " cikik saisai uh a, tuni dong Zomite minam kician khat i hihna kician semsem ta hi. Hong tung ding 2014 Kawlgambup misimna (Census) hun ciangin Zomi cih ngiat tawh minciamtehna bawlsawm leng a, tua khit ciangin i gam i leitang ding tawh hong kizomtosuak thei dingin i ngetkhiat sawm ding hi. Hih pen tulaitak gam makaite le thumute i tavuan dingin koihsak nuam hi hang. Tuni akipan hih Zogam khuapi 3,4 tengah Zomi min tawh kilungtuak tak a, Census bawl theihna dingin, mesuai in makaite in hanciam huai mahmah hi. HIh gambup misimna (Census) panin Zomi tawh kiciamteh le hang, Zogam (Zoland) cihte zong damdam in hong paitoto thei ding thu ahi hi.

India gam Manipur State sunga om Zomite kipawlna (ZRO) akihel Zosuan namkee honkhat makaihna tawh zong Manipur State sungah amau le mau suaktatak ki-ukna gamtuam / gamkee (State) khat neih theihna dingin India kumpi tungah ngetna nei laitak uh cih kiza hi. Tua bangin gamtuam aneih theihna dingun Zomi galkap ZRA zong kiciantak neipah uh hi. Hih pen paizia/ kalsuan a man/ adik hi a, ahi zongin Gamtuam hong ngah phial mah le Kawlgam sunga om ei Zogam kici teng pen hong huamsuk mawkmawk thei lo zel hi. A hang bel India le Myanmar gamgi (Boundary) in hong khen ahih man hi. I gennop bulpi ah Manipur lam ate in zong hih bangin ZOMI it-in, ukna gam neihzawhna ding hanciam uh ahih le Kawlgam a om Zomite in zong Zogam (Zoland) phuhkhiat zawhna ding hanciam hun mahmah ta hi.

Thukhupna:

A tunga i gensa om bangin Zominam min kician khatin hong kiciamteh/ kitheihpihna om khin ta ahih manin, Zomi le Chin min vaii tawh lunghimawh ding le kinialnial ding hun hi nawn lo hi. Zomi le Zogam cih kammal mahmah i lungtang satak tungah belhcip sak in, a thu in gengen in a la in sasa in, lai tawh gelhgelh ding ahi hi. Zomi nam i hihna hangsan tak pulak ngamin, i luahna ding Zogam (Zoland) kician i ngah mengmengna dingin, Zosuan khempeuh in khut kilenin mapang khawm ding hi hang. Zogam Lalpu in, " Lunglaulo aw Zogam lei aw... sawt nawnlo ding, Sianin lumbang hong sungh dinga, Ni hong tang ding" ci-in a laphuak pen a sawtloin in hong tangtung taktak ta ding hi.

Tua hi a, Kawlgam ki-ukna zong hoih lam hong manawh toto lai dinga, i ngaklah lah ahi Democercy lampi man/ dik tungah hong kalsuan toto peuh leh Panglong thukimnate tungtawn in Zomite in i leitang tungah ei le ei in ki-ukna/ thuneihnate ngah  pelmawh ding hi hang. Pasian in Israel te saltanna pan kum 400 khit ciangin, maute gam le lei(khapsa gam), Canan gamah puakkik veve hi. A neihsa minam min le gam le lei tungah thupha ngahin teengsak kik hi. Tua bang mah lianin Zomite zong Pasian in hong piaksa Zogam (Zoland) ah ei le ei suaktatak ki-uk theihna ( Self Determination or Administration) i nei pelmawh dinga, tua ni ciangin  " Thupha Minam " kicithei taktak ta ding hi hang. Zomi (Zo people) le Zogam (Zoland) a phutkhia zo teitei dingin Zomite Topan thupha pia hen.

Mimal muhna le Veiina tawh,

Sia Khampeek (Tongsan Pu)

 



Sunday, July 28, 2013

TUITHANG SIAMSIN VAI GEN TELNA BY: EVAN DO KHUP, I LIKE IT.

TUITHANG SIAMSIN VAI GEN TELNA

Hih thu pen gen cian kei leng, a kul lopi lai paipai thei ahih manin tawm hong gen cian nuam ingh. Pasian in Zomite thupha hong pia ta hen.


ZOMI VAI

Ka pu ka pa khang panin Zomi taktak ( a sit) hi ungh. Ka Pu Mang Sum in Ciimnuai omna Saizang khua na sat hi. Zomi it ka hih manin Zomi zi na nei ingh. Zomi it ka hih manin Pasian hong piak tapa 3 leh tanu 2 te Zopau, Zolai thei sak ingh. Zomi it ka hih manin Zo an, Buh, vaimim, tang leh gatui ante limsa ingh. Tu laitak tawmvei USA ka om hangin Vaimim leh ga mah na ne zel ing. USA khawng leh gamdang khat peuhah nasep sawm loin Zogam mah ah nasem dingin ciah kik hamtang sawm ingh.

ZOMI HIN PIHIN SIHPIH SAWM INGH.

Zogam leh Zomi ka itna, 1996 kum a Khitui Gospel panin a kihawm LAI NATNA AW sunga ka la phuah gualkhat en pak ni.

Sianmang hong piak gamlei, sang leh laal hang nawhna, pupa sisan a luanna gam, zingvai hawm siam leng aw, lia leh taang ten ih luah nang gam, pianna Zogam, gamlei nunnuam, Aw ka gamlei.

MI PAWLKHAT ZOMI CIANG HONG TUNG PAN PHING

Ken cingtaak lopi mah in Zomi adingin kum 23 Topa lenggah huanah nasemin 1. Thuhilhna tawh 2. Laibu tawh 3. La tawh 4. Video tawh Zomi ih hihna khangnote na theisak khin ingh. NA TATE EI PAU EI LAI THEISAK IN (Hauhna leh khansauna thusim) ih pau, ih lai, ih ngeinate kei ka si zongin a mang nawn lo dingin thu leh la, video leh laibu tawh ka dam sungin Pasian in hong koihsak khin ahih manin Pasian tungah ka lungdam hi. Zomi a ka pian khak pen hampha ka kisa hi.




ZOMI PANIN ZOGAM AH

Zomi cih ding kam tawh a gengen bek hi loin, Zomi a ih kipuak kim ciat theih nadingin khua khempeuh ah Zomi Khangno Kipawlna (ZYA) a phut kawikawite lakah khatin ka na kihel tei a, tuni dong a lemna peuhpeuh ah ZYA ah kigawm ding na gen den lai ingh. Ahih hangin Zomite tenna khuapi pawlkhat ah ZYA kiphut zolo hi. Kei zong tua pen lamdang sa ingh. Hih Zomi a kici te in ih ten nading a suakta GAM khat ih kisam hi.

TU LAITAK HUNIN KOI BUAI PIH HUAIZAW HIAM?

Zomi pen ih hihna hi a, ih Nu leh ih Pa tung pan sisan tawh ih luahsuk hi. Kua man hong tuh peuhmah lo ding hi. Ih mawk piak zongin hong kisang lo lai ding hi. Ahih hangin Chin state ih cih pen GAM hi a, thu sau a mu kholte in deih mahmah uh hi. Cikha myo panin Paletwa myo dong ahih man ahi hi. A taktakin Chin state sunga teng khempeuh Chin nam min nei om lo a, kilawhna nam min kinei ciat hi. Tua hi napi pawlkhat in Chin pen ko ahi ci in tang neih nuam uh hi. Ahai man uh hi loin Chin pen min hi lozaw in GAM (leitang) ahih lam a tel man uh ahi hi. Ei Zomi kicite in tua thusim ih tel het kei a, ih makai ten zong tel lo hiam? im uh hiam khat hi ding hi.

CHIN GAM PEN EI A HONG HI PHOT LEH MIN KHEL HAKSA KEI

Minam it taktak kicite pen leitang a itte ahi hi. Zomi, Zogam pen ei sung teng a ih lawhna hi a, Cikha, Tonzang, Tedim longal myone dang ten Zogam hong cih pih ngeilo ding uh hi. Chin state seh thum suah seh khat tawh ih lungkim sawm taktak mah ahi hiam cih ngaihsut huai ding hi. A leitang ngah nailo pi-in a min ding tawh kitawng masa kei ni. Zogam leitang ei a ahih nailoh lam pen ih Tedim khuapi sungah ih deih hetloh zum tuamtuamte hong kihong veve ahihna in hong lak hi. Chin gam ei a hong hih khit ciangin amin dingin Ciimnuai gam zong ih ci thei a, Zogam zong ih ci thei hi. Leitung bup ah zong ka gam uh Zogam hi, cih theih nading thu ih nei thei pan ding hi. Tu in ei gam ih cih pen ei cih bek mah hi a, Zogam ah vaihawm thu neihna ih ngah nai kei hi.

NA IH SAK DINGIN A KILAWM ZAW THU

Nidangin Munlai a kisuang “ZOGAM PANIN KONG MUAK UH HI†cihna lai pen Tai kua pek ah kikhin to a, kua mah ih pau se kei bilbel hi. Zogam khanglam ah zong â €œZOGAM PANIN KONG MUAK UH HI†cihna lai pen Kanpalet khuataw lam naih to mahmah ta hi. Tuate khawng na a sa velvel ding minam makai ih kisam zaw hi. Zomi tu laitak a om teng ih si khin zongin khangsawn Zomite na piangpiang lai lel ding a, Zogam leitang bel ama thu in na khang tawm nawn lo ding ahih manin ih taan khak zahzah khangtawnin a sumh (a taan) ding ih hi hi.

ZOMITE LUNGSIM SUNGAH KHAICI HOIH LO VAWH KEI NI

Makai picing ih hih leh namdang teng tawh kigal neih nading thu gengen gelhgelh kei zaw ni. Zomite lungsim sungah muhdahna, huatna, elna lungsim sia a tuhtuh ih hih lam phawk huai hi. Tua dan ngenin ih kipattah manin minam thu ah lah kithutuak thei lo, biakna thu ah lah kithutuak thei ngiat loin ih kikhenkhen hi. Zomite mai lam ding sau a ngaihsun, thu mu zaw deuhte in theih huai mahmah ta hi. PASIAN LOIN ZOMITE IH KHANGTO NGEI KEI DING HI.

(Sianmang hong piak gamlei, sang leh laal hang nawhna, pupa sisan a luanna gam, zingvai hawm siam leng aw, lia leh taang ten ih luah nang gam, pianna Zogam, gamlei nunnuam, Aw ka gamlei.)

Deihsakna tawh;

Evan. Langh Do Khup (khuata mipa)


http://youtu.be/IzfcoJ4oUEg

Wednesday, July 3, 2013

SAWM AH KHAT ZEKDAN DING, LAI SIANGTHO TUNGTAWN IN

SAWM AH KHAT ZEKDAN DING TAWH KISAI
Thuhilh kikna 14:22-28,29
28"Kum thum simin tua kuma note' anpiang sawmah khat khempeuh hong paikhiatpihin na khuasung uhah na khol ding uh hi.
29Topa na Pasian un na sepnate khempeuh uhah thupha hong piak theihna dingin, note tawh kibangin amaute in tanh ahi a, luah ahi zongin neilo uh ahih manin note' khua sunga om Levi mite, peemtate, pa neilote, leh meigong numeite hong pai-in tua ante ne-in a gilvah ding uh hi.



Malakhi 3:8-12 sung leh Gamlak vakna18:21-28 sung ah, Sawm ah khat Piakna ding, kuate Tanh le Go or Gamh cih ih theih khit tak ciangin bang ci dan teng azang ding cih pen LST tung tawn in tawm kikum khawm ding hi hang.
Mi pawl khatte in Sawm ah khat pen Thupha san na ding bek in gen leh thei a ahi zong in thupha pen kisang thei taktak lo-in Zomi te ki-om hi. Ih piak hangin ih zatna ih zatdan te hang hi ding hi cih kei muhna ahi hi. Pawl khat te in nekleh dawn thupi sak in tuadingleh gualnopna te ah sawm ah khat sum pen tambeisak mahmah uh hi.
Sawm ah khat ih cih pen Gamlak Vakna 18:21-28 na ah agen mah bang in Siate Gamh ding in apiak hi a, tua ahih manin Malakhi sung ah Ka Biakinn ah hong pai pih un na ci hi. Tuni in thuhilh kikna tung tawn in kuate tungah kipia ding kizek ding cih kikum ni.
1.     Levi Mite Gamlakvakna 18:20-32
Hih levi mite cih tawh kisai in ci leng Siampi nam or siate cihna hi a, hih tang 29 na Laisiangtho sung ah akhatna in ana koih ahi hi. Tua ahih mah bangin Pawlpi makaite in Sawm akhat piak ding thei mahmah Biakinn ah tun ding cih thei mahmah na pi in Kuate Tanh ding akipia cih pen tel het lo mawk uh hi. Christian te in ih theih ding ah, ah khatna ah Siampi ih siate akhamtak ding piak ding cihna hi a, tuakhit tak ciangin acian lai te koi teng ah zek ding cih ngaihsut ding hi.
Sia pa bek gawl vak ding hile hang haksa lo a Innkuan nei ahih manin tuate adding tawh kicing dingin vai hawm ding pen thupi mahmah ding hi. Tua hi le siate sum tawh buai cih hong om lo pah lel ding hi.
2.     Peemta te Thuhilhkikna10:19
19Tua ahih ciangin peemtate it un; bang hang hiam cih leh note zong Egypt gamah peemta na hi uh hi.

Nihna ah pemta te ci hi. Pemta ih cih kuate hiam cih leh ihkhua ah hong pem ahi a, Khistian hongsuak tak mite haksatte samin nesak ding ci ahih manin tu-in tuapemta pawlpi sung a om mite panpihna in zang ding cihna ahi hi.
3.     Paneilo, Tagahte
James1:27
Pa Pasian in a siangtho biakna citakin a ngaihsut thu in: Tagahte leh meigong numeite a haksatna uhah hoihtakin kemin, leitung siatnate tawh kisawhkha loin siangtho takin omna ahi hi.

Thuhilh kikna 10:18
18Amah in pa neilote leh meigong numeite-a' dingin thutang semin, peemtate itin an leh puan a pia hi.

Paneilo ta gahte tung ah piak ding cih ih laisiangtho in hilh hi. Tua hi a, tuni in ih theih ding in ah tagah gen thei Nu le pa nei lo, Nu or Pa neilo tate, innkuante tung piak ding in hong hilh hi. Tuni in Khathu sung ah hong makaih ih siate limtak inih piak khit tak teh tagahte huhna a zat ding pen Pasian hong lamlah na ahi hi, cih phawk in mang ngilh loh ding thupi ding hi.
4.     Meigong numeite
Thu hilhkikna10:18,19
18Amah in pa neilote leh meigong numeite-a' dingin thutang semin, peemtate itin an leh puan a pia hi.
19Tua ahih ciangin peemtate it un; bang hang hiam cih leh note zong Egypt gamah peemta na hi uh hi.

Ali na ah sawm akhat tawh kisai zek dan ding pen Meigong numeite na ci hi. Tuni in ah it mahmah alawmpa in anutsiat khit teh amah bek a khuangai lungleng meigongte huh ding pia ding cih na hi hi. Tua ahih manin ih khua sung ih pawlsung ih nam sung, ah meigongte leh tagahte pen Pasian in Sawm ah khat ne dingin na thukim hi. Agil vah in ne ding uh hi ci ngiat hi.
Tuni in Sawm ah khat tawh kisai pen BiakInnn ah khiakhia tek na pi hangin, thupha taktak ih san theih lohna uh pen, akizatna ih et tak ciangin thupha ngahna ding mun ah kikhia lo na kipia lo, na kizek lo, natam mahmah hi. Tua ahih manin ih sawm a khat zekna uh kisit tel pha mahmah ding thupi ding hi. Hih hangin mipawl khat te in, Sawm akhat kizekna pen sit teltel veve uh hi. Temsawn pa tangthu dan in en leng, kua pat hiam aw akpi pat cih danin, Sawm ah khat piak ziau bek tawh thupha ngah ding kihi lo a akizatna aman kei leh Temsawn pa tangthu bangin apiate in apiakna manlo hi hong kici kik veve kha ding a, tua hangin mi pawlkhat in sitkik sumzatna report akipiak ciangin sitkik tangtang na pen tua hi. Tudong in Sawm ah khat na piakpiak hang thupha nasan theih lohna tua hi.
Thukhupna
Sawm ah khat ih cih pen Pasian a hi a, Pasian deihna bang in ih zeksak ding pen thupi mahmah ding hi. 1.)Pasian deihna in ama na sem Siate lungkim tak a Pasian na asep theihna dingin Inn kuan kham ding a Tanh uh ahih mah bang in ih piak ding thupi ding hi. 2.)Siate adding hoih tak in ihkhen khit ciangin Pemtate, Tagahte leh Meigong numeite Pawlpi sung ah ih neih leh tuate tungah huhna ih piak ding pen Pasian deihna bangin akizek hia, Tua khit teh a Omlaite ah Pawlpi kitang sapna bang in  zek leh zat ding, cih pen tuni in LST tungtawn in akithei sak hi ni, anuntak pih dingleh azang thei dingin mimal kim nuntak na Topa in hong tel sak hong theisak ta hen.

Piangthak Upa kideih a, thuthei zong upa kideih hi. Nidang ciangin Pasian ading Pawlpi ah ahi a, makaihnakhat peuhpeuh ah ih theihsiam na ding deihna tawh…KEI MUHDAN

Siampu Khaute


Tuesday, July 2, 2013

ZOMI TANGTHU TOMKIM

ZOMI TANGTHU TOMKIM
- Sia Nang Sian Mung, Aizawl

Mayan in A.D. 1990 kumin.Minorities Nationalities in China. kici thulu siksanin laibu a gelh, Peking Library ah kikem a, tua laibu sungah Zosuante. tang thu hih bangin kigelh hi. China gamah Pu Xia teng masa
pen hi. 1600 B.C pan 211 B.C dong China gamah mi pem lut
zelzel uh hi. Tua hunin thuneihna a len Shang leh Western
Shou Dinasty (Zo kumpi) ahi uh hi. 1100 - 770 B.C sungin
Sen gamah gamkhen (states)  1800 bang omin tua ah Shou
Dynasty in vaihawm hi. 211 B.C in Qin Dynasty (Chin kumpi)
hong khang vat hi. Tua kumpi in minamdangte in a suksiat
zawhloh nadingin kulhpi (Great Wall of China) bawl ding
vaihawm a, khua teng panin kum 21 leh kum 60 kikal (khua
mi seh thum suah seh nih khawng) kulhpi bawl dingin
aana takin na semsem hi. A kulhpi zaina pen a sahna feet 40
a sauna feet 400 ahi hi. Tua kuli aana a sepsakna pen Shiangti leh
Shou kumpi lungkim lo uh a, Zo khhuapi ahi .Khul. susia hi. Zo
khuapi kisusia ta ahih manin Zosuante in tua gam nusia uh hi.
cih thu kigelh hi.


Zo tangthu, mi tuamtuamte in a gelhna uh panin hih bangin
Zosuante tangthu kiciamteh hi. 1027 - 256 B.C in China gamah
Zho kumpi in vaihawm hi. Kachin leh Zomite pianna Kung
Han Chiang 4 B.C in Azechean region ah teengin 1 B.C pawlpi
Yangtze luinak ah teng a, Zomite.n Payayi khua saat uh a,
A.D 6 in Chindwin leh zanggamah Zomite teng uh a,
tua hun pen Dahpa, Penglamte hun lai hi dingin ki-ummawh hi.
A.D 600 in Thek mite Zomi kici uh a, A.D 750 in Zomite Minbu,
Thayat, Aunglam ah tengin A.D 1044 in Kabaw Valleyah Zomite
in Khampat khua saat uh hi. A.D 1084 in Pu Sukte pen
Anawrata ah kumpi hi a, A.D 1254 in Khampat Mawng kung
phut uh hi. A.D 1355 in Ciimnuai khuaah Pu Songthu,
Sangza, Songkipte in makai uh hi. A.D 1856 - 59 in Pu Kam Hau
leh Zahau in Manipur dong uk hi. A.D 1862 in Zomite leh
Meiteite kido uh a, A.D 1872 in Guite Innpi Pu Go Khaw Thang
Meiteite in man uh a, Imphal thong inn ah si hi. A.D 1884 in
Guite Innpi Pu Suum Kap leh Meiteite in kilemna bawl uh hi.
A D 1891 in tonzang khua-ah Pu Hau Cin Khup in a u Khaw Cin
tangin ukpi sem hi. A.D 1894 in Zogamah thau lawng 7000
kikhawm hi. A.D 1893 in .Chin
- Lushai Conference. Fort William, Kolkata ah nei uh hi. A.D
1984 - 85 in Chin Hill pen Tedim, Khalkha leh Falam in
khen hi. A.D 1985 in Mikang kumpi in siah 17,572 dong a, Pu
Kam Hau. ukna khua 167 hi. A.D 1896 in Mikang kumpi
in i Zogam pen Kawlgam ah gawm a, A.D 1898 in Chin Hill
Regulation Act bawlin tua pen Chin State, Mizoram leh
Manipur Hill Area ah kizang hi. A.D 1900 in Pu Pau Cin Hau in
a mangmuhna panin Zolai (Pau Cin Hau lai) bawl hi. Tua hun
laiin B.S Carey in Chin Hills a hausa teng samin Pu Hau Cin
Khup ukpi in koih hi. Aizawl D.C leh Tedim a om Mikangte
Dickman in Mimbung hausa Pu Kam Za Mang inn ah Lushai
Hills leh Chin Hills gamgi bawl uh hi.
Kawl kumpi in .Chin. a hong cih uh hangin ei Zosuante pen
Zomi i hih khiam lo hi. A.D 1953 in Chin Hills gama minam
tuamtuamte in minam tamin pawlpi kipawlkhopna min
phuak uh a, Zomi Baptist Convention kici uh hi. Hih pawlpi
kumcin vaihawmna ah Rev. S.T Hau Go zong makaipite laka

khat ahi hi.