Sunday, September 18, 2022

KAWLGAM THUBUAINA TAWH KISAI


 KAWLGAM THU BUAINA TAWH KISAI


Mihing khatin piangin Christian mikhatin atawm pen Atheihtel huai thute:

TOPA PASIAN hong deihna pen nahihna hipah hi ......

1). Leitung a na NulePa ding, nateel hilo hi.

2). Leitungah na piangpih sanggam ding     

      nateel hilo hi.

3).Leitungah na piangna gam,nateel hilo hi.

4).Na piangna mun ding, nateel hilo hi.

5).Na MINAM ding, nateel hilo hi.

6).Na suahni a om mah bangin nasihni      

      om peelmawh hi.


GAMVAI


Gambuppi vai tua gamsung om, mikimin ihsem khawm thei hi, ahihhangin NAMINAM, NAMUN NAMUAL vai leh MINAM KICIAN na hihna, ih " IDENTITY "vai pen nang leh kei "ZOMITE" bek septheih ahih lam phawk ciatni.


Myanmar Gamvai tawh kisai atheih huai thubulpi pawlkhat.......


Independence ngahkhin hi napi hangin, bang hangin buaina om toto hiam?:

Myanmar gam pen Independence ngah a pat, tuni ciang, gam sung a cidam lohna pen, Panglong thukimna omsate leh kamciamte tawh akilam kibeelpawl gam, lamzawhna ding geelna, a omsa bangin, beelpawl gam diktak suahsak, piansak zawhlohna hang ahihi. Ahuampi in genni cileeng, thukhunpi ahih keileh, thubullette tawh kisai buaina (Constitutional Crisis) ahihi.


Beelpawlna (Union) Thukhunpi leh Thubullette Thanemna:

Myanmar Gam in suahtakna angahna dingin, Panglong Khawmpi panin, tu laitak a Myanmar Gam sung a Minampi teng akihel ahihi. Panglong Khawmpi ah kihel minam lian teng akahzia hibang in kiciamteh thei hi.


(1) Proper Burma kici Myanmar Kingdom sunga kihel Rakhine Regional, Mon Regional gam teng tangin, Myanmar minam Makai General Aung San kah thei hi.


(2) Shan Gam panin Federated Shan States Regional te a ukpi te Tangmi-in kah thei uhhi.


(3) Kachin Gam panin Kachin Hill Regulation Acts thukhun zui in akiseh ukpite, Tangmi in kah

thei uhhi.


(4) Chin Gam leh Zogam panin, Chin Hill Regulation Acts thukhun zui in akiseh Chin ukpite leh Zomi ukpite,tangmi in kah thei uhhi.


Beelpawlna thubulpite ahong piankhiat theihna dingin, 1947 kum, February kha, Ni 7 ni a kipan, Ni 12 ni ciang, Shan Gam aa Panglong khua ah Khawmpi a kibawl ahi hi. Khawmpi akah Minamkim in, amau gamciat ah a bukim thuneihna satan neiciat in, tua thuneihna satan sungciat panin, Gam khat in dinkhop theihna dingin, Beelpawl Gampi tung ah thuneihna satan pawlkhat khenkhiaciat ding, kibeelpawl ding Thukimna ( Suaikai/ Signature )kibawl thei hi. Karenni Regional gam teng pen, tua hunin Buffer State in om lai uh a, anung ciangin Thukimna bawlin nunglut uhhi.


Thukipatna ahoih hangin, Myanmar Gam Independence angah zawh, tuni ciang dong, gambuaina a om pen, Panglong Thukimna thusimlohna hang hi-a, tua hang mah in, tuni ciang dongmah, gam sung ah nisim phialin, kithahna namkim, phulakkikna leh thautawi kipawlna tuamtuam hong piangkhia ahihi.


Independence ngahzawh a kipan, tuni ciangdong, Panglong Thukimna sung a kihel, Beelpawlpih Minam khat in Dictatorship dinmun panin Beelpawl Minam dangteng hong ukcip tawntung uh ahih manin, atak takin, suakta diktak ( Pure independence ) a kingahnailo hizaw hi. Suahtakna a kingah nailohna thu tawh kisai in, akicing zaw in asuut hile’ng:

 

(1) Independence ih cih pen suahtaakna hi, kibeelpawlna sung panin eitemah zialetong tawh, eima danciat tawh kituakin, eima lungsim bangin, ii zingvai, nitaakvaite, suakta takin vaihawm theihna (Self-determination) ih cihcih ahi hi; tua suahtakna pen, tunitan, khatvei zong ngahkha nailo ban ah, ih mun ih mualte hong kisutsutsak hi, tua bang thute a thumah tawh zawh kul ahi hi, akulna mun ah thatang tawhzong, sep hong kul ding hi, eima vai, eimah tekmah in sepkul hi. Ahi zongin, pilvang takin sepkul aa, lung kituak takin sepkhopciat ding zong kisam mahmah hi.


(2) Tulai takin, ih gam dinmun enkik in, Zomite kalsuanzia ih ngaihsutkik ciangin, ih gam leh ih minam vaite ah, kithutuak takin ma anapangkhawm thei hi lehang, bangzah takin mazang ding ihhi hiam, bangin eite hong dal hiam, anungta TOPA PASIAN biate hi napi hang aa, eite abangci gamtatmawk ihhi hiam, ki-etkik huai mahmah hi. Tuni ciang dong Dictatorship khutnuai vive pan ihhi hi. Ni khatzong suakta nailo hihang. Tuni in eite innphualzang ah hong tungin a tuakkhapan ihhi hi, tua ihcih ciangin ih hawmthawh man hilo hi. Ihsanggam beelpawlpihte Karente, Shante, Kachinte, Karennite leh hunsawtpi pek a pat atuak ahi; Mon leh Rakhine te phawk ciatni.


(3) Tua ahih manin pilvang ciatni, khut kilengin sem khawmni, ih hihnapeuh ah ih mazangna dingin thu ngenin pangkhawm ni, mainawtkhawm ni, tua ahih nakleh ih mai ah ihmaban ding limci mahmah ding hi.


Ih pilvang kulzia atomin:

(1) Gam khat a lamkhawm hi napi hang a, Hamphatna Satan akihawm ciangin vompi sahawmden, Mangkang hun a Regions (5) teng tawh kipangkhawm (coming together) in, 1948 kumin gam kilamkhawm hi napi in, State Level (4) leh Central cih dan aa, Central lam ah Dictatorship teng, tu-in, U dinhmun pumlak uh a, amau sangin aniamzaw in, hong bawl pahphot uhhi. Tua pen tuni ciang dong hi.


(2) 1974 kum in, Thukhunpi athak gelhin, Gam buppi ah Proper Burma sung teng pen Division (7) in khenin, Mualtung Gam teng pen States (7) in hong khen uh ahih manin, Minam khat pen adang Mualtungmi Nam (7) tawh liangko hong kikim sak uh a, vompi sahawm leuleu uhhi.


(3) 2008 Thukhunpi sung ah, a omsa, States (7) leh Divisions (7) teng ban-ah, Naypyitaw Gam khat behlap in, Hamphatna Santan khat kingahbeh sak uhhi. Ki-ukna leh Kivaipuakna sung ahzong, President banah, State Councilor panmun khat hong guanbeh uh ahih manin, Minam khat in a thuneihna, namdangte sangin lianzaw semsem hi. Namdang, Mualtungmite a lungkimna dingin, 21st Century Panglong Conference ci in, kilawmsakna in hong bawl uh a, Gamvai tawh kisai thute hong khimbawl uhhi.


(4) A nunung pen ah, Spring Revolution ci in, Galkap Kumpi alangdo ding kimlai, tangtawng a kipan aa aomsa, Galkap Kumpi a nadosa, Mualtungmi Minam Thautawite alangpan nuam, athusimlo, PDF thautawi kipawlnate, Mualtungmite sung ah hong phutsak uhhi. Amau sungciat ah buaina a om theihna dingin, PDF thautawi kipawlnate Mualtungmite sung ah hong phutsak hi. Mualtungmite gam teng ah, PDF Galkap phuhbeh kul nawnlo hi napi, Minam Thautawite abuaisak dingin, tutung a ukna buluh Galkap Kumpi ado ding cih min tawh, tual sung ah galkap athak khat hong kibehlap sak uhhi.


Tua hangin, Minam khat sung ah, 2020 Kiteelpi tungtang a kipan Galkap ado nuam pawl leh, Mualtungmite in thuneihna asutkhia Galkap Ki-ukna ado pawl, pawl nih pawl thum kikhen in, kitelkhialhna, kimawhsakna, kilangpanna pan, atawpna ah tualgal hong piaksak zo uhhi.


Myanmar Gamvai tawh kisai, hici bang a, a theih huai, Thubulpite a tellote in, Minam khatin namdang teng anuaisiahna pen khang semsem ding a, Federal kivaipuakzia a kilam zawh sangin, Dictatorship nam khatmah hong khang zaw thei ding hi.


Apicing, akhangto Gamte ah, Gambup Kiteelpi tawh kisai buaina khatpeuh a om ciangin, Thukhun zui in thu khenna (Rule of Law) pen na siksan uh a, Kiteelpi tawh kisai lungkimlohna anei Party-te leh, a teelcing Party-te in, lungduai takin, Thukhenna ngakin, Thuman khenna bangin, kalsuanciat uhhi.


Myanmar Gambup Kiteelpi tawh kisai in, a lungkimlo, Thukhunpi sung ah MP sehli suah sehkhat in, a lungkimlohna thute, Rule of Law dan zui in, Thukhenna a kingak thei leh, Gam itna takpi tawh, lungduai takin, Political Process mahtawh, sisan naisan luanglo a, Gamvai a kivaan thei ding kimlai, Gambup leh Namdangteng ukcip nopluat manin, kiphatsakna tawh kikanna ahong tung ahihi.


Tua hangin, ukna buluhna, lungphona, galvan tawi a kidona cihte aban banin hong piangto hita hi. Gam leh taangpi taangta ading thukhualna leh thudam tawh vaihawmna omlo ahih manin, Myanmar Gam a kisia semsem ahihi.


Hici bang, Gam buaina sung ah, Zomite leh Mualtungmite in, ihgam ihlei, ihminam vai tawh kisai thute, pilvang takin khinkhai in, thunung thuma limtak in kantel a, Myanmar gamvai tawh kisai Thubulpite tel sinsen in, gam leh minam maban ah ma ihpankhop theih ding mah lunggulh huai penpen hi.


Lunggulhnate ahih leh ZOGAM ah abukim thuneih zawh nading hi. Eite zialetong tawh eite dan ciat tawh kituakin ii zingvai, nitaakvaite suak tatakin vaihawm theihna (Self-determination) leh gam bawlkhia tualsuak minamte ( Country Founding Native ) liangko kikimin suakta takin ii mailam ciat ding hanciam zawh zahin ihsep thaman ciat ngah theih nading, ih gam leh ih munlemual ciat ah bitna ngah nading ahihi. 


Tua ahih manin ngaihsut siamna, geel siamna leh sepkhiatna omlo peuh mahin matutna kimulo ding aa khut kilenin sepkhopna pangkhop zawhna a om masiah mite nenniamna nuai mah ah ki-om ding hi. Unau teng tua pan suahtaakna maan ngah zawh nadingin kipumkhatna tawh sepkhop theihna dingin, ih kizawn hi, lungdam lua ei, mimal kim TOPA’N  thupha hong pia hen.


By: Kam Lam Khup 

Thursday, July 28, 2022

NA MUHZIA IN NA NUNTAKNA HI


 Muhna:

———-

Gam 13:27-30

Muhna namnih om :

——

1- Muhna maan 

2- Muhna maanlo 


Muhna maan te dinmun :

——

1- Lungkim uh hi 

2- Lungdam uh hi 

3- Lungnuam uh hi 

4- Thalawp uh hi 

5- Lametna nei uh hi 

6- Thuakzo uh hi 

7- Phun pahpah lo uh hi .

Muhna maan nading in akisam:

—-

1- Tunglam pan muhna nei masa ding 

2- Ci leh sa mit tawh enlo ding 

3- Tulai dinmun tungah kinga lo ding 

4- Pasian Kammal tawh enkhawm ding 


Mosi sawl Caleb te muhna:

—-

1-  Mit  tungah kingah lo 

2- Bil tungah kinga lo 

3- Kam tungah kinga lo

4- Inn leh lo tungah kinga lo 

5- Kulhpi tungah kinga lo 

6- A biakna tungah en 

7- Anungta Pasian tawh akizopna uh en 

Muhna maan sak lo nate :

—-

1- Midangte genna tamzak lua

2- Upmawh sansat pahpah 

3- Tel sinsen lo pi in galmuh

Muhna maan leh lawhcinna lian kimu .

—

1- Nasepna ah muhna maan kisam

2- Na omna ah muhna maan kisam

3- Kampau gamtatna ah muhna maan kisam

4- Midang te tawh kithuahna ah muhna maan kisam

5- Pawlpi , innkuan leh lawm leh gual tungah muhna maan kisam.


Muhna maan te gah :

—

1- Khasia pahpah lo ding hi 

2- Thanem pahpah lo ding hi 

3- Nuak pahpah lo ding hi 

4- Thadah pahpah lo ding hi 

5- Heh pahpah lo ding hi 

6- Lungkia pahpah lo ding hi 

7- Mainawt nuam den ding hi .

8- Hangsan nuam den ding hi 

9- Gahpha nuam den ding hi 

10- Lungdamko nuam den ding hi .


Zeisu limtakin amu ten midangte mu maan zo bek ding hi .

Muhna maan te bek in Canaan gam luah zo bek hi .

July 26,2022.


By: Sia Paukhai

Monday, July 25, 2022

NUNGZUIPITE SIHDAN SIMIN PASIAN TAWH KINAI NI


 NUNGZUITE SIHZIA:

1. Matthai pen Ethiopia gam ah  namsau tawh kithat.


2. Marku Egypt gam ah sakol tawh leilak ah asihdong kaisak hi.


3. Luka pen Pasian thugen khawl theilo ahihman in khautawh miten khailum.


4. Johan pen Rome khuapi ah sikbel lianpi sungah sathau soziahziah lakah kikhia suk aa, lamdangtakin silo hi. Patmos thongsungah kia leuleu a tuasungin Mangmuh na honggelh khia man hi. Asuahtak ciang Edessa, tulai Turkey ah Bishop sem in nungzuilak ah amahbek ateeksih suah hi.


5. Peter ahihleh  Jerusalem Pawlpi makaipi hi-a, singlamteh tungah bawlsiatna tawh kithahsawm himah le Zeisu sihbangin kasih ding kilawm kei ci in alehlam in kibungbu khaisa in si hi.


6. James zong Jerusalem Pawlpi ah makaikhat mahhi-a, Khazih nungzui ding maw zuilo ding ci-a akiteelsakle zuiding ci ahih man in pizakhat asang temple/biakinn pitung pan kilawnkhia a tuamun pen Dawimangpa in Zeisu ni/zan sawmli antang thungetkhit cianga a ze-etna hi citciat hi.


7. James (Zebedee tapen) Zeisu in anungzuiding in asaplaitak ngabeng khat ahihi. Rome thuneite in Zeisu a upman in angawng tansak uh a, a upna khauh Rome miliante in amuhciang lamdang sa in amaute lakah khat piangthak lawh hi.


8. Nathaniel (Bartholomew) pen Asia (tulai Turkey) gam adingin missionary hi a, kinakbawlsiat lua in, avun khempeuh kihawk khiatsak khitciang in si hi.


9. Andrew zong singlamteh tungah khautawh kigaakcipin satcihtak akisat khitciangin, Patras Greek gam ah si hi. Andrew kithatdingin singlamteh lam azuatlaitak, anungzuite khat in agenza a, "Singlamteh Khazih pumpi sihna ah hibangthuak dingin  kalunggulh na sawtlua ta-asiangtho singlamteh kongzahtak hi" ci hi. Singlamteh tungah sithei pahlo ahihman in ninih sung abawlsiate kiangah Pasian thu asihdong gen hi.


10. Thomas ahihleh India gam saklam ah Pasian thugen a azinnakhat ah teipitawh kikhawh lum hi.

11. Jude zong Khazih upna nusia nuamlo ahihman in, thalpi tawh kikaplum hi.


12. Matthias ihcih bel acitaklo Judas Iscariot asihkhit cianga azalaihpa hi-a, suangtum tawh kideng lum hi.


13. Paul (Paul pen Zeisu tawh akithuah lian ahihloh hang apostle in kiciamteh hi) pen thongkiamun lua mahmah ahihmanin thongsungpan Laisiangtho bu gelhman hel hi. Bawlsiatna namkim athuak khitciang Rome kumpi Nero in angawntansak hi.


-Apostle khawng min kivawhngam ding hilo ahihna hongphawksak a, tulai Pasian thugen te in cidamna, hauhna, lungnopna ngahding bek ihbul gente uh zong Laisiangtho tawh etkik huai ahihlam hongphawksak hi. Laisiangtho thuman lenkip lua kisa in hongtelkhial a omphial lehzong lungkat huailo ahihna hongphawksak hi. 


-Pasian nasem lawhcingte ahau tektek khawng ihsak leh abang hanga hih nungzui 12 te haulo, genthei, kibawlsia in si liang uh hiam cihzong hongphawk sak hi. 


By: Sia. Jeffery Pau Do Lian


Source: internet.

Tuesday, June 28, 2022

A kikhen thei lo nupa ki-itna le khutzungbuh


 A kikhen thei lo nupa ki-itna le khutzungbuh


A kikhen thei lo cih teh pawlkhatte in kikhen thei mah veh e. Mi tampi tak kikhenkhen khin veh e! ci kha mah ding uh hi. Hi mah hi. Ahi hangin tua Pasian in a kigawmsa mite kuamah in khen kei hen! Kikhen kei uh hen! a cihna thu palsat a kikhenna pen kikhen theihna hi lo-in kikhen thei lo ding ci-a Pasian’ thupiak zuih lohna ahih manin tua pen mawhna hong suak hi.


Kikhen theihna pen mawhna ahi hi. Nupa ki-itna mah lian peen sak ding cih teh, nu le pa, u le nau le tate it lo ding cihna hilo hi. Nupa ki-itna masak ding cihna hi bek hi. Nupa ki-itna pen hong cidam mahmah peuh leh hih a dangdangte zong itna maan tawh a ki-it thei pan ding hizaw hi.


Zomi te in nupa ki-itna sangin ka nu le ka pa hong it sak in cihte kithupi sak lua hi. Nu le pa in zong na zite uh sangin na nu le na pa uh nong it zawk ding uh hi, ci hi. Zomi te ih ngaihsutna tawh kituakin hih thu zong ahi ding mah ahi hi. Ahi zongin LStho in nupa ki-itna sangin ih liatsak zawk ding a dang om masa lo hi, cih thu hong hilh hi.


LS Pasian’ kammal tawh kituakin nupa ki-itna liansak thei rehang nu le pa le teekte itna zong amaan taka hong om thei pan ding hizaw hi. Kei bang ka pa in ka pi le ka pu a itna sangin ka nu mah it zaw leh cih thu pen thuman ka sak zawk hi pah hi. Tua mah bangin ka nu’ kiangah, “Ka pa (na pasal) le napa (ka pu) kua it zaw na?” ci-in kidong leh, “na pu sangin na pa (ka pasal) ka it zaw kei dia” ong cih ding pen a thumaan zaw ding leh LS tawh kituak zawin ka up thu hi pah hi.


Innkuan, bangkua nupa zi le tate tawh ki-itna hangin pi le pu, nu le pate it lo ding, nusia ding cihna hi lo-in, it lua ding cihna tawh a kipat dan ih maan sak theih nading ci-a Pasian kammal tawh a kihilh cian ih hi hi. Nupa ki-itna puak khiatna pen kikhenna hi a, nu le pa sanggamte nusia-a ki-itna puak khiatna pen kigawmna, pumkhat suahna, punna, khanna, zaina ahi hi.


Zomi te pen amau a vak ahi, a inn luah ding a tapa upa pente nupa pen kigen siasia zawin, innlak mo khakte ahi a, tapa dangte khat peuh in khatvei peuh hong hawh uh ciangin cikhum tawi khat peuh, bawngnawi bungkhat peuh hong puak uh pen itna ci-in a lungdamna uh gen ni lohin, amau a kem tawntung a tapa le mopi nu tungah lungdamna gen ngei cih thadah kigensia den thei zawsop hi.


Ahang pen nu le pa (parents) ahi masate in nu le pa (parents) ahong suak a tate nupa’ ki-itna thupi sak lo kha hi. Ih tate zong eimau a nu le a pa mah banga nupa te ahih manun amau ki-itna hazat ding hi lo hi, cih thu pom lo uh ahih man ahi hi.

Zomi te bek hi loin leitung ci le sa pianzia peuh mah tua bang ki-itna deihte pawl ih hi hi. Eimau bek hong kipibawl leh ki-ut hi. Eimau bek hong ki-it leh ki-ut hi. Ki-itna a kipat nading pen numei le pasal pumkhat hong suahna nupa hihna pan’n kipan hi. Nang zong tua mah tawh a kipan hi teh. Na tate ciangh haza in gensia kha kei in. Pasian in mihing a bawlin nupa (kitenna) tawh kipan saka nu le pa (parents) tawh kipan sak lo hi.


Ahi zongin ih theih dingah mi’ bangkua ah mithak ding ahih lam kithei lopi a pasal nei ngam kitam zeka, tua mah bangin nupi khin ahihna a kilangsak nuam lo mothak zong kitam zek hi. Nupi khin a hihna a kilang sak nuam lo mo pen a kisel hi a, tua bangin pasal nei khin mothak khat silh le ten tawh kitahna ah pasal dang tawh mawh theihna lampi piang thei hi. Bektham lo-in nungak lai hing, kingah lai veve ingh a ci tawh kibang hi. Ahi zongin Zomi nupi pawlkhat leuleu lah ta khat nei peuh leh nupi sangsia a kipuah zolo bang pahpah sak zek hang.

Adam le Eve zong nupa na hi masa phot-a, tua nupa ki-itna tawh nu le pa (parents) hong suak pan uh hi. Teek in mo simmawh, mo in teek simmawh cih thute a tuamin koih phot in. Teekte pen mo ngeite hi uh a, mote pen teek dingte ahi uh hi. Ih gennop thu ahih leh nupa ki-itna maan om phot hen. Nupate ki-itna ciapteh pih ciat, theihpih ciat ni. Tua a kikhen thei lo nupa ki-itna pen khutzungbuh tawh zong kigenteh hi. Minam khempeuh in pasal nei khin zi nei khin ahihna uh khutzungbuh tawh kilang sak thei kim ciat pen uh hi.


Ahi zongin Zomi nupite sui-khutzungbuh a kiguan zo nai lo kitam mahmah lai hi. A khutzungbuh manphatna sangin a thu a manphatna ih deihna hangin khutzungbuh (sui sese hi pah ta se kei leh) a bulh nuamte ih hih ding thupi hi. Ahi zongin Zomi papi pawlkhat bel sui ahi phial zongin khutzungbuh a bulh nuam lo kitam zek hi. Tua bang hi loin zi nei khin na hihna bang hiam khat tawh kilang sak pahpah zo lecin hoih pen hi. 


Suang Dal

Saturday, May 28, 2022

MO HOIH NA DEIH LEH MO HOIH SUAK MASA IN

 


MO HOIH NA DEIH LEH MO HOIH SUAK PHOT IN.

By: Siam Khaute, New Delhi 

Hih thulu na simtak ciangin nungakte in mo hoih nasuah sawm ngei hiam? Ahih keh mote in na lungsim ah mo hoih na deih leh mo hoih na suah ding dan na ngaih sun kha hiam? Ahih kei leh tek hoih na deih leh mo hoih na suah sawm hiam? Laisiangtho sung ah na vawh bangin na at ding hi cih naphawk kha ngei hiam? nahun hong nai mahmah ta hi.
            Sia, Do Khup laibu ih sim ciangin tekte it a minsia mo sangin, Sungte it a minsia pasal vive hizaw ta cih ihmu hi. Hi hi. Zomite nuntak zia ih et takciangin sungte it zaw vive hitakpi a, nidang laitawh kileh bulh lian mawk hi. Pasal te pasal nei kisuak zaw ta hi. Pupa paunak ah “ Sumkuang in ali khuat, numei in ama khuat” kici a ahi hangin tulai ate in anungkhuat zaw mawk uh hi. Nu le pate tavuan liat mahmah lam tuate tungpanin kimu theisan hi. Sing kung lian khat ih deih bangin ih kuai zo kei a, ih paidan uh ahong man theihna dingin, khanghamsa ih kuaih sawmsangin aneu lai-in mo hoih dingin nu leh pate in tavuan nei hang a, pantah ni.

1.Mo hoih suah sawmin.
            Nungak laite ahi a, mote in ahizongin amasa pen ih ngaihsut dingin, tapa ka neih ciangin ka tapa zi, ka mo in kei hong bawldan ding ka deih danin ka teknu tung bawl ning, ka teknu gillo ta leh cih lungtang neiding in kideihsak masa hang. Bang hang hiam cih leh laisiangtho in na vawh bangin na at ding hi. acihbangin natek ciangin na gitloh danin na mo hong gilo leh nuam na sa tuan kei ding hi. Tua ahih manin mo hoih dingin kisin pha le hang ih gamtat dan uh hong man dinga sungte it a minsiat sangin tekte it a minsia hong om in, sungte it amin sia hong tawm in, ih Zo ngeina (Sumkuangin ali khuat, numei in a ma khuat) cih ngeina hoih hong tangtung ta ding hi. Numei hoih in inn sung nuntakna nuamsakin, ahoih lote in sia sak hi, paunak 14:1.

2.Tek hoih hih sawm in.
            Pumpi tungah lu, khut, khe cih aom bangin inn kuan sungah zong tek, mo, ta, cih bangin a kul hi. Na taksa tungah cimeng no khat anat ciangin na khepi muk dong ah anat bangin na tapa it a anuleh pa nusia in hong pai namo nu na-it loh tak ciangin na tapa lungtang na mahmah hi. Na ta it mahmah azi pen natanu bangin na ngaihsut a na it ding pen akhatna in koih in.
Tulai tek gilo ih cih teng pen aneu lai-in a nulepate pattah loh thumanglo teng mah mo ahih laitakin zong thuakhak in tek ahih ciangin zong thuak hak nuam hamtang hi. Tua leh tek asin kha lote hi nuam hamtang in, ahi zongin nuleh pa kiang panin thumang ngeu2 numei pen tek asin loh hangin tek ahih ciangin thuakhak lo zaw deih a, tek sin khalo lai nulehpa hilh zawh loh numeite pen mo asuah ciangin tek in thuak lah in, tek asuah ciangin zong mo in thuak lah lai hi. Tua ahih manin Nu leh pate in nata nute uh mo hoih asuahna ding leh tek hoih asuahna dingin na ta nute hoihtakin thuhilhin pantah in.

3.Tanute mo leh tek hoih asuahna dingin Nu le pate tavuan.
Zomite paunak “sumkuang in ali khuat numei in ama khuat” cih atang tun theihna dingin, Nu/pate in nata nu aneu akipan in pantah, uk, khalin, thuman kisin sakin. Nu le pate omlo ta gahta bangin zaukhah, a utut in gamta sak kei in. Mo a hih ciangin tekte thu, apasal thu, amalam akhuat nadingin aneu lai-in na inn panin khalin hilhin pantah in. Nata pa kiangah na zi nazawh ding na cih sangin na tanu in anunglam sangin, ama lam akhuat zawkna dingin thu hilh in. Zomi te paunak khat ah “ Balpi atuhna mun ahoih leh phung pha” kici a tuapen tulai in kizang thei nawn lo hi. 100 ah 10% hizo nawn lo kha ding hi. Na tanu aneu lai a nahilh zawh loh agol khit tak ciangin apasal in ahilh dingpen baihlo kha ding hi. A hih kei leh na tapa in a zi anute hilh zawh loh hilh zo vava khalo thei ding hi. LStho sungah “naupang khat aneu lai-in lampi man tawnsak le cin atek dong in lampial loding ci hi”. Tulai pen tekte sangin sungte lam it atam zawkpen numeite thu ih hilhloh manin hi cih ka thei zaw hi. Gentehna: Singkung khat pen ih suantung a kipanin akung kawi ding, mam dingpen kibawl thei a, na inn khum hong kengto leh na deihdanin heithei nawn lo ding na hih manin abulah heitawh dinga naphuk kul kha ding hi.
            Tua mah bangin Zo paunak Balpi kisuanna mun vaipen singkung ihgen teh dan tawh kibang lel a, gol khit nungah deihdan a hei ding pen baih nawn loin abul ah phunkdingin hei tawh kipan ding ih hih kei leh lampi tawm mahmah hi. Thubek tawh kigen thei a, a nu le pa kuaih zawh loh pen apasal in kuai zo nawn lo kha ding hi. A pasal ih mawhsak a atavuan hi ih cih sangin tanu neite in pattah dan man zaw leh lamman zaw kha ding hi. Tua hih manin tek hoih mo hoih hong pianna ding in tanu mei neite’n aneu tunga kipanin cilin pantah ni cih hong zawn ing.
            Nute in tate ih pattah dingdan tampi lak ah khat genleng: ta numeite it lua, dawmlua liangin amau omta leh nu pen pa pen bangin an huan kankan cih pen natate adingin hoih ka sa kei hi. Natate a omnak leh nute kibusak, kinusak kipasak lel in numei, pasal ciloin sepding bawlding vaihamsak in, bawl/sem sak tangtang in. Tua pen kiliatsakna hiloin natate mailam ding nakhual man hizaw hi. 
Zanglo, tui lo kum 12-13 kaphak pan in sep kakipan a, ih neu mahmah hangin lawi hoihtak a kicil sate-in hong zahtak mahmah lel a, hoihtak kicil lote in hong peipai ziau2 lel hi. Lawi aneu lai-in hoihtak in ih siamsak nakleh agol ciangin khauzat loh in zong lo kikai thei lel hi. A neulai in ihcil loh, ih siamsak zawh lohte pen agol ciangin zat hak semsem mawk hi. Tua ahih manin na tanu mo hoih, tekthumang, pasal thunial daidai lodingin kinupi, kiiapi sak lel inla inn panin hoihtakin cil in pantah in.
Tulai numeite pen tanglai numeite tawh kibang nawn lo mai ahih manin Balpi atuhna mun hoih leh cih vaipen haksata hi. Pasian thu hat semsem in kikhen ding bang Numeite in phamawh salo ta mawk zaw hi. “Zi hoih suang manpha sangin manpha zaw…zi hoih (lungsim hoih) ding haksa mahmah…?(paunak 31:10).

4.Mo na khak ciangin.
            Nata nu mo dingin na khak ciangin nadang na keng sak zo kei zongin khantawn amang ding, alawm pa tawh ki-it in anuntak theihna ding, thumangin sumkuangin ali khuat cih bangin ama akhuat nading, tekte le lawmpa tawh a kilemna ding, na deihsak leh na nute siding kahi phial zongun kong gen kei nak uh leh na lawmpa leh natekte theihlohin na nunglam hong ngaihsun kha kei-in cih thuhoih keng sak lecin nupa nuam innkuan nuam suak ding uh hi. Hih bang nacih ciangin Na tanu na it lohna hong kin kei hen cihna hi lo hi, a inn kuan ki-it a nungta dialdial ding deihna hi. Tua kammal in nata nu mo hoih tanu hoih, makhuat na suaksak ding hi. Pasalte tekte thulo a nunglam buaipih luapen nupa kal buai nuam gige hi.

5. Na mo khaksa saikik kei-in. Numei-in nunglam sai kik kei in.
  Na tanute nupa ki-it aom diamdiam lai anupa kal uh abuai dingin saisai se kei in. Gentehna: Mi na khat na piak khit takciangin azat dan ding nasai kik loh mah bangin, na tanu mo khaksa, mi napiaksa aneu lai a nasai zawh loh khawng na khakkhit ciangin vasaisai kikse dahin thusia tam nuam hi.
  Numei in Pasal na neih khit takciangin na malam ah tekna tan zawh nadingin hanciam inla, na nunglam na u, na naute vasaisai sedah inla, ngahding a kilawm nangah tawh lungkim lel in, Na sanggamte nupa kalte uh nang hangin vabuaisak se dahin, na nunglam ahih phawk den in. “Lei leh ha zong kipet” cih bangin na nupa kal uh kisel vat lungnop lohna tawh na  taikhiat ciangin kikhensuak ding na hih kei nak leh Na malam ah tai-in. Kikhen suak ngam lah hilo thusia zongin na nunglam ah tai kei in la na malam papite inn, pute inn, paneute inn, cihdan in na lungsim nat sung va-om inla na lungsim natna adam ciangin ciah in, na nunglam ciah kei in.

6.Lamman tawnin.
            Na tanu na khaksate inn ah tanu ding ahia, nek leh dawn vai khat peuh in ahizongin huhna nanget uh takciangin a pasal theisakloin  natanu bek hilh ken  lamman tawn in. Tua bangin na tanute inn vai, lo vai, nek leh dawn dingin na sap tak ciangin alawmpa zahtak huai kei tamah leh a khatna ah a lawmpa hilh masa hamtangin tuakhit takciangin natanu na hilh nopteitei ahih leh hilh kik panin. Bang hang hiam cih leh nupa kal ki-it na pen neu cik, hehna neu cik hi thei a, a zi in alawmpa kiangah kanute’n tua hong ci, tua hong gen cia alawm pa kiang agen sangin alawmpa in thei masa in i nute in tua ci veh aw acih pen kilawm zaw bek loin itna khang zaw in kithusim na hi a, lamman tawn na ahi hi.
            A lawmpa bangmah a hikei zongin thusimloin natanu bek na hilh tak ciangin a lungsim ah kasungte in bangmah in hongsim kei cih ngaihsun a, nupa ki-itna asiat ding adeih loh manin hong zui nemnem pongin alungsim hong tunglo thei hi. Tua ahih manin natanu mo khaksate tungah thuzaksak dan siam mahmah in tua ahih kei leh anupa kal uh ki-itna akiamsak, akhenkhen nasuak kha ding hi. Pilvang mahmah nulepa na suahna ding han ciam un.
            Mundang a om nata nu nakhak lai a nagen, kong gen loh in na nunglam hong lung hi mawh kei in na cih in alawmpa tawh ki-itna lungsim, pum khat sak dinga, tuate kiang huhna sum leh pai tuamtuam ngen in na phone call tak ciangin alawmpa kiang mah a ngen in hopih masa ham tang in, natanu na it lohna hi loin lampi man na tot leh anupa kal uh ki-it, nuam ding a lam natot khialh uh leh a nupa kal noploh lawh dinga, huhna nangawn hong piak dinguh atha dah in kitawt loh thei ding hi. Pasal lungsim manlo ahih kei buang leh sungte mudah om ngeilo in numeite banglo sam hi ka ci ngam hi.
           
Thukhupna
          Zomite sungah ih ngeina paunakte kizui nawnlo-in ih gamtat dante uh pen sia zaw semsem mawk hi. Khristian ka hi cinapi-in pilepute hunlai sangin tek leh mo vai ah sia zaw semsem mawk hi, bangci thupha sang zaw thei ding ih hi uh hiam? Thupha ih san theihna ding, ih tanute mo hoih, tek hoih hong suah theih na dingin nuleh pate in tate khalam, salam ah hoihtakin cil in pantah ding hi hang cih kithei saknuam hi hang. Gol khit a nahilh gamgam sangin aneulai in lamman tawnsak thu mangsak ngeungeu in. Hih asim kha mimal khat ciatin nuntakpih in ihta nute hilh in, sunglam it a minsiat sangin, tek it in minsiat cih hong kiza ta dinga, nungakte in teksin hong ut tading uh hi.
 Nu le pa thumang anah lawh pek Efesa 6:2,3; thuhkikna 5:16

Lungdam!!
Siam Khaute

September, 2011.  Zo Times ah thusuah sa.
Jan 20,2013 online

Wednesday, May 11, 2022

NULEPATE TUNGAH TATE TAVUAN


 NU LEH PA TUNGA TATE TAVUAN


A sih uh ciang Nu aw Pa aw hong tho kik in,bang duh in bang lunggulh nahiam?ci-a khitui luanga kahna sangin a damlai un,itna tawh hoih taka kepna pen mipilte gamtatdan ding ahi hi.


A damlai un itna tawh hoih takin nakep nak leh a sih uh ciang na kisikna tawm dinga na thuakna zong phadawm ding hi.

Tua ahih manin a damlai un,itna tawh kem lecin na kisik ngei kei ding hi.


Pianna Nu leh Pa pen i leitung Pasian ahih manun lungdamsak ding thupi mahmah hi.


Nu leh Pate hong itna uh pen sum leh paai tawh lohkik zawh ding hilo hi.Nawitui takkhat nangawn lohkik theih hilo hi.Zun leh ek hong siaksak a,an leh tui tawh hong vakin nikten puansilh hong guan a,pilna sangah hong kha-uh ahih manin zahtak huai in,tate tung pan itna a ngah kik ding uh a kilawm ahi hi.

 


Nu leh Pate in,tate tung panin itna leh hehpih a ngah kik ding uh hong lam en tawntung hi,cih pen manghilh ngei kei in.


Na nu leh pa pen midangte nu leh pa tawh tehkak ngei kei in,midangte Nu leh Pa pen na Nu leh na Pa hilo hi.


Tu hun a,na Nu leh Pa na hopih dan leh nakepdan in nidang ciang na tate in nang hong hopih in hong kem kik ding uh hi.

Tua hun ciang haksa nasak loh nadingin tu-in,na Nu leh Pa hoih tak hopih inla kem in.


Tawng ngei kei in,nin huai sa ngei kei in,haisa ngei kei in,kih huai sa ngei kei in,phun ciak sa ngei kei inla hawm thawh ngei kei in.


Sum leh paai na zon theih manin na Nu leh Pa sangin thu nei nuam zaw kei in.

Nang ma hangin midangte mai-ah maipha a ngah ding uh lunggulh uh hi.


Na tungah na Nu leh Pa a lungkim nadingin hoih takin kem in,a sih khit uh ciang khitui luanga kahna in man neilo hi.


Pasian thu-ummi nahih na pen a kimu thei na innkuanpih nasanggam na Nu leh Pa tungah kilang khiasak in.


Nu leh Pa a kin ngaihsut lote pen Nu leh Pate asih khit uh ciang kisik kik uh hi.Ahi zongin ziakai khin zo,tui buasa kiluak kik thei nawnlo hi.


Na Nu leh na Pa a kipak nadingin gamta in.Na nu a teek ciangin simmawh kei in.

Ta hoih a nei pa lungdam a,ta pil a nei pa a ta tungah lungkim uh hi.

Paunak- 23:22-25


Laidang pan letkhiat hi.

Lungdam 

Friday, May 6, 2022

CIKHA KHUA THU LEH PU. KAMZAKHAM

KA PA. KAM ZA KHAM LEH CIKHA KHUA TANGTHU

Pu. Awn Khua Hau (Tawmging beh) Pi. Ciin Nian-te sungpan in ka Pa. Kam Za Kham Suangphei khuaah 1921 kum in piang hi.

Munlai a teng Pu. Gin Za Nang leh Pu. Kai Za Dal-te in hong gen bangin kong pulak hi a, Pu. Gin Za Nang pen kum 100 phata in nungta lai hi.

 

Ka Pa. Kam Za Kham pianpih sanggamte hih a nuaia bang ahi hi.

 

I. PU. AWN KHUA HAU TATE:
1. Ciing Khua Niang 
2. Kam Za Kham
3. Go Pau (Police) palik sem
4. Thawng Lang
5. Nang Za Gin 
6. Man Khua Ciin

 

Ka Pa. Kam Za Kham suanlekhakte anuai a bang hi a, atom in ka gelh pak hi.

II. PA. KAM ZA KHAM & NU NIANG ZA DON ( a zi masa tawh a tate)
1. Niang Khan Cing +
2. Lang Ngaih Vung +
3. Ngai Khan Man +
4. Gin Do Niang +
5. Nem Ngaih Cing +

 

III. PA. KAM ZA KHAM & NU. CING KHAN LUN ( a zi kik tawh a tate)
1. Hau Deih Tung +
2. Vial Khan Suan +
3. Nian Ngaih Mang
4. Cing Ngaih Kim (late)
5. Pau Khan Tuang +

 

IV. PA. KAM ZA KHAM TANGTHU (History)

World War II galpinih lai in Pa. Kam Za Khammangkangte lam ah, CID sem hi. Kolkata, Mumbai ah zong om zelzel hi. Hindi zong siamin a tapa Hau Deih Tung a neulai in (Indo Myanmar Border) Behiang a zato (Hospital) paipih zel hi; BSF Border Guard India galkaptetawh noptak in na kiho thei hi. 

V. PA. KAM ZA KHAM INN LAMTE

Suangphei ah ka vapai leh, Pu Dai Khan Thang in ka Pa tawh kisai hih bangin hong gen hi. Na Pa. Kam Zam Kham pen khut siam mahmah mikhat hi-in, Inn lam zong siam in inn tampitak lam hi. Amah pen tua hunlai in Inn lam dingin kicial kawikawi a, Amah pen Lettama zong siam mahmah hi.

A diak in kong gen ding ah Cikha khua a Sanginnpilui tangiat sang leisek tawh a kilam masa leisek santawh a kilam pen na Pa Kam Za Kham lam hi hongci hi. Sang siapite om na ding a kilam tualpi gei a pen zong na Pa Kam Za Kham lam ahi hi. Tuimuikhawng a zong a inn lam om hi. Ka mangngilh theihloh khat ah inn a lam ciang mi’n huh thei zel in, Aman hoihsa khollo ahiam, a zing ciang phelkik in lampha ngiatngiat khat hi-a, citak mahmah khat hi. 

Gan zong hau mahmah a nei thei mahmah khat hi a, a nunglam ciang no hun ciang hong kamsia in bang mah a neih notloh hang in nidang in, khuata hauhkhat ahi hi. Ken bel no hong theiban kengin, na U masate uh thei ing hongci hi. 

 

VI. INN MUN TAWH KISAI 

Inn mun tawh kisai in ka Pa in a neih ngeina muntetawm hong pulak ning:

1. Pu Kam Sawm Thang-te inn mun pen ka Pa Kam Za Kham a hingei hi. Ka U.Vungtong lehka U.Manneu-te pian na mun in thei ing.
2. Pa Gin Neih Thang-te inn mun pen ka Pa Kam Za Kham a mah hingei a, ko pian namun ahi hi.
3. Ka Pu Vial Khen Mang-te inn mun zong hi ngei hi. 

 

VII. CIKHA AH NIDANG IN KA U.VUNGTONG-TE KA U.MAN NEU-TE HUN LAI A PA. KAM ZA KHAM ZANGLOTE 

 

1. Pu. Gin Thuam, Pa Thang Khan Mung-te zanglo tuivai gei a pen Ka Pa Kam Za Khamzanglo ngei ahi hi. 
2. Sang innpi khang a Nu. Khek U.tual-te zanglopen ka Pa Kam Za Kham a hingei hi.  
3. Pa Kam Hang, Fr. Thang Khen Tuang-te tuivaingei a zanglo pen zong ka Pa Kam Za Kham a hingei hi. 
4. Ka U. Thang Thual-te zanglo Taltang a pen Ka Pa nailung huan hingei hi. 
5. Pa. Kap Khan Tung-te zanglo Hanmual gei a pen zong ka Pa Kam Za Kham a hingei hi.
6. Mauvom tualpi zong ka Pa Kam Za Kham in na bawl in, Tui ngahzolo ahih manin hici koih hi.
7. R.C te Biakinn huang zong na hi ngei hi. 
8. Tualpi zong na bawl ngei hi. Ai hang tui ngahzolo hi. 
9. A mundang mi a piak zong tampi omtuak lai hi.

 

VIII. PA. KAM ZA KHAM TUI KHUK 
1. Phuntong ah Pa Kam Za Kham tuikhuk a neu khat om hi. 
2. Nidang a Nu Ngaih Niang-te inn lui nung a, Pa Cin Sial hausa a sem ngei, Tuate inn lampi pai toh na, palik len dang ah ka Pa Kam Za KhamTuikhuk om in tu dong in omlai hi.
3. Khualui ah a vatot bual om hi. 

 

 

IX. CIKHA KHUA HONG PIANZIA

(Ka U.Manneu leh ka U.Vungtong leh ka U.Cingno genna)

 

Ka Pu. Khual Za Vum in Sahang inn sun tuah akicite khat hong man in, Mi gawh ngeiloh a minngaih deuh ding Lawi tawh ai ni ci-in Kansauzang ah Lawi vakai-un ci-a, tanute a sawl ciang in vapai uh a, i Pa Kam Za Kham in Cikha zangpheiteng a muh ciang in hih Cikha zang noptuak vehe ci-in lunglutpah in, tua ciangin Pa. Pum Kap, Pa.Suak Kham te pata, Pu Gin Zam-te pata teng in behkhat ihihteh ci-in a na zolpah uh ciang un, Amah lunglutpah in March 24, 1957 kum in lal in, khuanasat pah uh a, Khuaivumte in amau gam sung ahihciang in amau phalnalo tawh khuasat ding pen phallouh hi.

 

Tua ciangin amau lah tengsuak nuamta ahih ciang a,bang leh bang leh ci-in i Pa Kam Za Kham in Saipimual pan Pu. Hang Khua Dai-te, Luangel pan Pu Zam Dong, leh Pu. Hang Nang, Pu. Son Lang-te leh Lingthuk pan Pu. Hen Thang tua inn 4 tengkhuakim ah meltheih pawl cial in, a vavak ciang in tua inn 4 teng in na zui-in, tuateng tawh ma na pang khawm uh hi. Tedim Township pan a i Papi Kam Za En pen tualai in khawk-uk kici a, tulai Osuh Okathahhi ngel in cin (Chief of Township) a sep laitak hi a, iPapi Kam Za En pen Suangphei khua pan mah ahi hi. 

Ohsuh Ohkathah Pa. Kam Za En in Maltang(malgam lam) zin ding a cih ciang a IP, Pa. Khai Za Kham i cih uh pen Police lampan alian pen hi-in Tawmging beh i behte na hi hi. MangpiVuandok Gin Za Cin lah i Pa.Kam Za Kham Nuphal hi in, Menzi- Thawng Cin Thang tawhmaltang ah Neyleh a tuateng hong zin to khawm zel uh hi.  

Tualai in ei inn bang deubuk hilai in a hih hang, Ohsuh hausa i Papi Kam Za En lamkhaihna in ei-inn mah ah deubuk sung ah Vuandok Mangpi teng tawhhong tung uh hi. I Pa.Kam Za Kham in zozu limmahmah na lup in, sa nagawh vok tuk 4 khat nagawh, la nasak in na lam khawm uh a, tua bang inzin a kido toto ngiatngiat ahi hi. 

Tua kawmkal ah Khuaivumte in lah ka gam uh ci-in ong susu ong nawh khiakhia uh hi. I Pa.Kam Za Kham lah hih Cikha pan in paikhiat ding ut nawnpheuh mah lo hi.

 

Ohsuh Ohkathah i Pa. Kam Za En leh a lawmtevuandok mangpi teng a ciah ding ciangin Cingno Pa aw bang leh bang leh Khuadam ciang hong kha inhih zumun samun ah ih kigennopte kigen ngamlo ihhih manin ci-in ih pa kiang ah na gen in i pa in zongKhuadam ciang vakha phei hi.   Ahang pen zumunsamun ah kigen le uh kimlepam pan kingai sim kizasim ding deihlohna hang ahi hi. 

 

I Pa in Khuadam ciang vakha in tua kawmin hihbangin thusim na gen uh hi. Na khua uh inn 30 a cinkei leh inn 30 na cingsak unla tua ni, tua kha ciangin-ah, a sit ding in hong paitosak ding hi-ung ci hi. Khua hal ding ci-in hong kuansak ding hi ung ci-in thusim napia na gen uh hi.

 

Tua ciang in i Pa.Kam Za Kham-te pawl in Pu.HenThang, Pu. Hang Nang, Pu. Son Lang, Pu.GinZam leh i Pu.Awn Khua Hau tua tengpen inn 30 a cin theih nading buk no khat tek lamsak in lupnadawhsak, bel nihta koihsak in zanpuan ding uh koihsak cih bang in, na hih uh a tuapan in ani a kha a cin ciang in Khuaivum-te phalna omlopi in khuasattheilo ding ci-in i Pa. Go Pau police makaihna tawhhong kuanto sak uh a, tua pan in palik (Police) te’nzong hih Khua pen inn 30 a phak kei leh Khuasattheilo ding haltum ding ci in, inn sim masa phot uh hi. Tua ciangin inn 30 a cinlam atheih uh cianginUpadi (Law) lai bu hong lem uh a, Upadi (Law) laibu hong lem uh ciang Upadi tawh kipelhlo inn 30 pha ahih ciangin hal nawnlo ding hong ci uh hi. Tu-in inn 30 cing ahih ciang kihal theilo ci-in, Cikhakhua khat a suak theih taktak nang in danngui(liausum) 300 liau ding hi uh teh hong ci hi.

 

Tua danngui liausum pen Cikha ah an a tam mahmahhang kua man a sum a neilo ahih manin i Pa.Kam Za Kham bek in nei a, tua danngui (Fine) liausum 300 pen i Pa.Kam Za Kham in pheksa in na piaziau hi. Pawltak ciangin inn suan (inn lusik) ah an teh ding tua danngui (Fine)liausum Cingno Pa 300 piak pen dinkik ding a cih uh hang in, an apia zo a om hangina pia zolo om veve ahih manin apia zolote siknawnlo in tua teng tawh Cikha khua i Pa.Kam Za Kham in na tankhia in khua khat hong suak thei hi.

 

Tungsiah pan thu hong pai leuleu in tu’n Cikha,Khuaivum zang pen khua khat suak theita in Cikhakhua hita ding cih thu hong kigen hi. Tua ciangintungsiah pan in Hausa kitel theita na hih man un kitelun hong ci hi. Tua ciangin Pu.Khai Lang-te innkatang ah Hausa kitel ding kikaikhawm ding meeting ding hi hang ci-uh a, i Pa.Kam Za Kham pen Pu acitawh Pa. Kham a ci tawh, Cingno Pa aci tawh, hihCikha khua a suah nading in nang a pangpi pen, a phu pipen na hih manin Cingno Pa aw, kitel kullo in nang mah Hausa hipah teh, Hausa  hong sem in ci ngeingai uh hi. 

 

Niang Ngaih Lun Pa.Ngam Khua Pau pen Hausa sem khalo ding ci-in Hausa sem nuam in nau ngekkah in hong kap ciang in, i Pa.Kam Za Kam in bang leh bang leh Pa.Ngam Khua Pau zong Inn 30 a cinna ding in inntuan lak ah pa ahih manin i Pa Kam Za Kham in hih Nu. Niang Ngaih Lun Pa. Ngam Khua Pau pen Hausa sem nuam a nau kah a kapliang ahih teh Khuaivum-te lam ah ka pang ngei keiding, titsa ka phauh ngei kei ding ci-a, kiciam in suang kei in, Aitui a don ngam leh Pa. Ngam Kho Pau pen Hausa semsak ni ci hi. I Pa Kam Za Kham in tua acih ciangin Ngam Kho Pau pen suangtangkei sak uh a, na keitaktak hiam aw ci-in adot tak uh ciangin nong up kei uh leh hong en vua ci-in a suangtang keih teng siatkhia lo valhsuk zawzen hi, Aitui zong dawn kawm in tua ciang Hausa semsak uh hi. 

 

Khuaivum-te in a gam uh ahih hangin a thu ala tawhzolo uh ahih manin, singnuai gammual ah kimuhnamunmun ah kizah lo ding ci-in gal leh sa hong suahuh ciangin i Pa Kam Za Kham lung himawh in,bangbang hi leh hih bang a Khuaivumte in hongnawk in ka khuasak dan uh nuam kei ci-in tungsiahlam thu a zaksak ciang in, tungsiah lamte in tuabanga hih leh Palik 40 (Police) hong koih to nung in tuateng a mun a mual ding a nek a dawn ding uhhong hih zo pah lo ding kahih ciang un nangmah in na vaihawm sak in ci uh hi. I Pa Kam Zam Kham in tua Palik 40 (Police)teng an na vak ngiatngait in, tuahun lai sumbuk van lei ciang Tedim ah paikul ahihmanin i Pa in sakol tawh van vapua ngiatngiat in Palikte ading ma napang hi. I Pa Kam Za Kham in sakol tawh van pua in tua Palik (Police) 40te nekledawn van kisamte supply na sem hi. 

 

Khatvei Cikha a palik (Police) te-in Cikha ah palik a tun kum Birthday bawl uh a ani akha a thei omlo uh hi. Palik (Police) Pa.Bual Pum san 3 a sep laitak hiin i Pa Kam Za Kham dong a, i Pa in Palik(Police)te Cikha ah hong tun ni pen ani a kha akum teng hoih tak in gen ziauziau kici hi. Cikha khua a kipna ding in danngui (Fine), liausum hong kigam in,sum 300 a kipiak kum pen a hih leh 1959 kum sung ahi hi.

 

Ka Pa.Kam Za Kham pen pawl khatte in, Tuimuikhuapan pheuh sa-in, pawlkhat in Khuaivum pan hong pemsuk hi peuh aci zong om uh hi. Munlai ah Pu Gin Za Nang kum 100 a pha amah tudong damlaiin, Aman kei kiang ah Na Pa Kam Za Kham pen Sungphei khua pan hi a, Suangphei ah piang hi. 1921kum a piang hi ci-in hong gen hi.

 

X. MANGPI VUANDOK GIN ZA CIN LEH PA KAM ZA KHAM KITANAUNA LEH CIKHA THU.

Pu Kai Za Dal a sih ma in, a inn vuah ka vah hawhciangin Pa. Kam Za Kham tapa ka hih lam hongtheih teh kei mah Hau Tung kiang ah a hong gen thupawl khat hong gelh ingh.

Cikha khua thu tawh kisai pawl khat hong gen a, mangpi asem vuandok Gin Za Cin in Falam ah a tutlaitak ahi hi. ka Pu Kam Za Kham in Nuphal ci hi. Tua mah bang in ka Pu Kam Za Kham in la zong naphuak hi hong ci hi.

 

La: Ngalliam suan kamkei hi’ng e, muvanlai suanbawi hi’ng e. 

A hang pen Mangpi vuandok Gin Za Cin pen a ma ading in a Nuphal hi. Cikha khua tawh kisai in a phiat ding in palik police-te na Pa. Go Pau, Pa Lang Do Thang pa, Pa.Sangkal-te leh Vuandok Gin Za Cin tawh khua phiat ding in hong pai uh hi ci-inPu.Kai Za Dal in hong gen hi. Tua hong genna ah Pu. Kam Kham na Pa in Vok tuk 4 khat na goh in, zozu lim mahmah na pia in nesak phot hi. A nek khitciang un na Pa Kam Za Kham ka Pu Kham in Nuphal aw no bang hih ding a hong pai na uh hiam? ci-in adot ciangin meigit bu khat tawh hong kuan hi ung ci-in dawng hi ci-in hong gen hi. Acih nopna in khua hal ding in hong kuanto hi uh acih nopna ahi hi.

Vuandok mangpi Pa leh na Pa ka Pu Kham (Kam Za Kham) amau pen kinuphal hi-in, Na U.Vungtong leh Na U.Niang Khan Cing, na U.GinDo Niang leh na U. Manneu-te nungakno lai hun hici-in hong gen hi. 

Tua ciang in na Pa Kam Za Kham ka Pu Kham in nuphal aw no hong hawlkhia le uh cin ko koi teng ah om ding ka hi uh hiam? Ko ka om nang uh omlo pi Zoute in lah hong ngailo a ko ka om nang uh omlo pi nuphal aw a cih ciang in. Mangpi vuandok (Gin Za Cin) in tuabang om theilo lau ken kei om ing nuphalaw ci-in, Ka Pu Kham, (Kam Za Kham) acian pia hi ci-in hong gen hi.

Inn 30 na lam unla tua ni tua kha in hong pai kik ding hi ung, tua inn 30 na lam na uh ah mikhat ta na om un la puan na khai un mei na tawh un ci-in vaikhakhi ci-in hong gen hi. 

Mangpi vuandok Gin Za Cin-te Inn 30 a cing hiamcih sitding in pai kik in sit uh a, Inn 30 cingta ahihmanin tun Hausa ngah thei ta nuphal aw kua in Hausa sem ding na hi uh hiam? Tu mahmah in ken lai hong bawlsak pah ding hi’ng ci-in gen uh hi. Tau ciang in Pu Ngam Khua Pau pen Hausa sem nuamin, Na Pa Kam Za Kham kiang ah Cingno pa aw keiHausa hongsem sak in ci in khitui luang liang in kunhi. Tua ciang in ka Pu Kham (Kam Za Kham) in Zote tawh kipawl kei ning ci-in suangtang na pet a Aituidawn a, na kiciam ngam leh Hausa hong semsakding hi ung ci hi. Tua ciang Pu Ngam Kho Paukiciam in suangtang pet in khitui luangliang in kiciam in, Pu Khai Za Lang-te inn tual ah na Pa. Kam Za Kham ka Pu in kiciamsak hi. Pa. Ngam Khua Pau pen Khuaivum pan in Cikha hong pai sukahi hi. Tua laitak pen Bu. Khai Khua Pau in Tedim ah a seplaitak ahi hi ci-in hong gen hi.

Cikha khua a kip sa hi napi in, Thu hong nung om in sum 300 hong kigap ciang in kua mah a pia nuamomlo in lungkia uh hi. Na Pa ka Pu Kam Za Kham in 300 liausum pia hi. Na pa Kam Za Kham lehVuandok Gin Za Cin kitelkhial dektak uh hi. Ci-in Pu.Kai Za Dal in hong gen hi.

(This is the second witness)

 

XI. PA. NGAM KHUA PAU IN PA KAM ZA KHAM ZAWL IN, A MATNA THU  by: Ata neu pen Pa. Pau Khan Tuang genna

 

Ka Pa.Kam Za Kham pen Tawmging beh hi in, Pa. Ngam Khua Pau pen Naulak beh behkhat zong hiloin zong kitanauna omlo hi. Ka Pa Kam Za Kham in suangtang petsak in, Aituidawn sak in, kiciamsak inHausa a sepsak tak ciang in, Pa. Ngam Khua Pau in ka Pa Kam Za Kham pen Zawl in man hi. Sa a mat ciang Zawlsa na pia ngiatngiat hi. 

 

Pa. Ngam Khua Pau a sih ciang in zong a tapa Pau Khen Mung in zong Pa. Do Lian-te inn ah ka om sung uh zong, zawl sa tawlkhat hong pia lai hi. Kei leh ka U.Vial Suan USA a om pen, Pau Khen Mungin zawl hong ci hi. Khua vai tangthu hong buai ciangin zawlsa zong hong pia nonlo a zawl zong hong ci nonlo hi. 

 

 

XII. KHUAIVUM A PU HEN KHAM LEH NA PA KAM ZA KHAM TANGTHU 

Pu Hen Kham in Kam Za Kham aw Cikha khuanong sat zawh leh ka zinik teng in hong pai ding hingci hi. Ka Pu Kam Za Kham in satzo petmah in Pu Hen Kham in Cikha hongpai ciang in, Na Pa ka Pu Kam Za Kham in Hen Kham aw na zinik teng in hong paive ci-in na pa in na hopih hi. Ci-in Pu Kai Za Dal in hong gen hi.

 

XIII. PU. SUAK ZA KHAM LEH KA PA KAM ZA KHAM KHUA KIP NADING A LIAUSUM TAWH KISAI

 

Cikha khua a kipsa hi napi, a khua nung ah thu hongom kik in, Danngui liausum 300 hong kigam hi ci-in lai hong tung hi. Tua ciang ka Pu.Kham na Pa.KamZa Kham in mi kaikhawm in gen hi. A hih hang Pu.Suak Za Kham in liausum pia nuamlo hi’ ken pia zo kei ning, ke’n Sum a mawkna dingin sung nuamkeng ci hi. A sum bel kai khawmkhawm leng 300 om kha thei mah in teh ci-in, ahih hang bang gen hiamcih leh sum ngahna baihlo hi, Cingno Pa aw cihsanhi. Ken pia zo kei ning ei a cihsan tak ciang in’’ na Pa ka Pu Kam Za Kham heh pian in, Na kihau sakmahmah hilo maw zuu na kham ciang na kiphatphatve leh, sum neilopi hi ci’n bang mah tampau non ken la, kei a zang mai ni ei ci-in, na Pa ka Pu Kam Za Kham in liausum 300 na pia hi. ci-in Pu Kai Za Dal in hong gen hi.

 

Tua ciang in Khuakipna laibawl sak uh a, a la ding in, Ngalzang khua pan Bu.Tun Za Dong vala uh a,Cikha hong tung ciang in Bu.Tun Za Dong paisakuh a, amau tua khua kipsak nalaipen Pu Cin Za Thawng min in na laih zau uh hi, ci-in Pu.Kai Za Dal in hong gen hi. Pa. Cin Za Thawng icih pen in Tedim ah piada asep laitak ahi hi.

 

Cikha a tun uh ciang un, na Pa ka Pu Kam Za Khamkiang ah Cingno Pa aw, lawikhat tawh hong kileisakin ci-in na kun hi. Na Pa ka Pu Kam Za Kham ut lo hi. Kei mihai hong sa na hi hiam? ci-in ka Pu, na PaKam Za Kam in dong kik hi. Tua teng tawh Cikhakhua kipna laipi pen a omna a banna kitheinonlo hihong ci hi. Tua laitak in Bu.Khai Khua Pau inTedim a, a sep laitak ahi hi. Ci-in Pu Kai Za Dal in hong gen hi.

 

XIV. PA.KAM ZAM KHAM LA PHUAH 
a) Hong ello aw, khua kimgual aw, galliamsuankam kei hi’ng e. 
b) Nong el leh khua kim gual aw, muvanlai suanbawi hi’ng e. 

 

a) Lunglau lo aw, vangkhuagual aw, zehzumsialbang lian mah leh zong, kei man lunkan kongvahong ning e, 
b) Ka dot lun tongdam na nemsam e, ka tuppihmualsuah zo ta ing gual aw e.

 

XV. PA.KAM ZA KHAM MIN PHUAH 
1. Cikha khua piang ding a deihlote tawh langdona, elna langpanna leh haksatna a thuaknatelianlua mahmah ahih manin (Kham Do Lian)naphuak hi. ka (Pa. Go Pau tapa).
2. Tua bang haksatna, langdona, langpanna,haksatna, kamsiatna a thuak kawm kal a Cikhakhuakhat suah zo veve ahih manin (Kham KhuaSiam) na phuak hi. Tuimui a ka (U.Niang Khan Cing tapa)
3. Amah leh amah pil kisa, hat kisa, nei kisa,muang kisa khat ahih manin (Kham SianMuang)na phuak hi. Ka (U.Vungtong tapa)

 

XVI. KA U. MANNEU LEH KA U. VUNGTONG MIN PHUAH
1. Ka Pa in, hong sihsan khit nung ciang Cikhakhua pen ong khang to semsem leh Khuapi khat ong suak ahih man in ka U. Manneu leh Ka U. Vungtong in (Kham Khua Lian) na phuak uh hi.

 

XVII. PU.AWN KHUA HAU THANGTHULEH A LAPHUAH

Suangphei Upa Hausa te’n, Piantit France pai tenginn mun logam piading ci-in, meeting pikhat nei uh hi. A piantit pai kal vua amau inn mun logam nahawm khin uh hi. 

Ka Pu.Awn Khua Hau Piantit France pan in, 1918 kum in inn hong tung hi. 

Hong tun ciang in kua man inn mun logam na pialoin hih bang in la na phuak hi. 

1. Ka phak na gual a phalo te’n mun inn Gamlohialta e, 
2. Topa, Jesu a luanglup na Jerusalem khuavamu ing e.
3. Kei ma muh na a mulote’n gamlei mun in hialta e. 
4. Tulai momno a khang sonten a phung melmading hi e.

 

Ka Pu Awn Khua Hau in Medal zong ngah hi. Ka Pa sih ciang in Tuimui a ka Pa Thawng Lang in la hi. 

 

XVIII. CONCLUSION  

Hih pen tangthu taktak ahih man in lai kong gelhuh hi. Cikha khua hi ciang a tung theih na ding a, thatang hita leh neih leh lam bei dek liang lehhaksatna leh kamsiatna thuak liang a na pang ka Pa uh Kam Za Kham thangthu ahih man ahi hi.

Cikha khua tangthu vai thuman a ki-imcip zawhsawtlua ta ahih man in, mailam i Cikha khua in tangthu picing a kician khat a neih na ding lunggulh na tawh lai kong gelh khia uh hi. (The hidden secrets of Cikha documents) mangpau in cileng zong kikhial lo hi.

 

 

Research: Pa. Hau Deih Tung & Pa. Pau Khan Tuang