Tuesday, February 25, 2020

Dr. SASA TESTIMONY LEH VANGLENG TUAL ZIKNA DING AGENNATE

Dr. Sasa NUNTAKNA TESTIMONY

Health and hope
Thupisa mahmah ing, Ei North lamte in Lungdam na kohkholhkholh ding thupi ding hi! Thu agenna peuh ah Lailenpi Vanleng tual zawh khit ciangin Tedim cihamtang hi!
Chin State ah mun 7 bang asawm hi! Tua ahih manin Thu ngetna tawh panpih in Enail phone atuam2 tawh lungdam koih kholh pen Christian danin kikhiallo hi!

Thungetna ah acidam nang thusua alut loh nang thu ngetpih ding hi hang!

https://youtu.be/VZMcIG6SbTo




Monday, February 24, 2020

Zogam lei khat Kitan motor khat kia! Zogam zunpawl bang ci

ZOMITE GAM LEH LEI AMITE IH IT DAN

February 23-24 in Cikha leh Tuimui kikal a Tuimui lei Motor Khat in tawn in a Motor tawh kiasuk dan hi ei, Ih Gam ih lei cici sam nave hangin Leipi khat peb Motor Khat bek pai-in kitanzo cih pen nasia lua kei ihgam itdante uh thupi lawmlawm het kei ei,

Sawt nai hetlo ngel ding cileng, tu asangin hong it zawle cin sita ning ei, a kici nupate hong phawk sak uh ciai heeee


ZOMI LEH AMUN ZUI-IN KHUAHUN KIKHEK ~ Dr. Hau Za Cin

Zomi leh Khuahun Kikhek ~ Hau Za Cin

Zogam thak a tung pawlkhat Zogam mah bangin amau bek tuamtat om hi cih khawng i zak ciang i tenna khua leh tui a kikhek zongin pumpi leh sigui sunga luang sisan leh ngaihsutna khuakte a lampi mah tawn in pai zel lai a, lamkhial taleh lam dik tawn dingin kilaih pahpah samlo hi cih hong theisak hi. Zomi kipawlna ah kipawllo, Zomi nopna dahna ah kidawk ngeilo, Zomi nopbawlna annek khawm leh gualnopnate ah kihel ngeilo zong honkhat ki om hih tuak hi.

Ngalkhat bangin tuamtat in, Saipi bangin lian kisa ihi tam cih khawng hong ngaihsunsak hi. Ahih kei leh pianna, tenna, khanna khua leh tui leh beh leh phung khawng peuh tawh ki-en in a lianzaw a khuamu zaw, a teizaw, a pilzaw, a bu zaw leh a makai zaw te in angvan a kisam, huai a kisam, pattah a kisam zawte huailo, khoilo in eima masuan bek mah en kha ihitam ciin hong ngaihsunsak hi. Ei bek ciat kikhual ding ihih leh Zomi sum mahmah ding hi.

I tenna mun leh mual, khua leh tui, gam leh lei cihte hong kilaih ciangin i thu luanzia, i suahtakzia, i suahtaklohzia cihte hong kidang mahmah hi. Tua ahih manin i ngaihsutna bek kilamdang hilo in i tuak thute, i zak thute, i nawkkhak thute hong kilamdang zungzung hi. “Mimal suahtakna,” “mimal deihtelna”, “kum cingta ing”, “kumcing nailo hi”, “kei su kei thu (keima nuntakna keima thu hi)”, etc cihte hong kithang hiaihiai hi.

Zogam ah nu leh pa leh khuasung vengsung bek hilo, beh leh phung leh minam ngaihsutna tawh a kituaklo peuhmah pen mimal in a sepnoploh, ahih noploh ahi hi. Gam thak a tungte in midang nawngkaisak kei peuh leh keima nuntakna keima thu hi cih deihteel theihna (personal rights) cih khawng thupisak lua mahmah uh hi. Suahtakna a ci om a, zangsiam leng a manpha mahmah ding ahih hang zangkhial leng suahtakloh mah a hoihzaw ding tampi om hi. A suakta lua nuntakna pen tai suaksuak thei ahi hi.

Zomi te zong Zogam bek ah om nawnlo in midangte ten masakna gam, midangte nuntakna gam ah i va peem, i va lal zong tampi i omta hi. Leitung huihnung hi kici a, globalization hangin Zomi bek hilo in leitung mi khempeuh zong a tenna gam masa uh nusia in gam thak, nuntakna thak, ngeina thak ah na tai kawikawi uh hi. Tua banga gam khat pan gamdangah a kituah, a peem, a teengte pen diaspora kici hi. Zomi diaspora zong hunkhop ki omta cileng kikhiallo ding hi. Tua bang i tai kawikawina ah a omsa gam mite kiukzia, a ngeina uh, a thukhenna uh, a annek dan uh, a nasep dan uh cihte a vekpi in i zui khin pah kei zongin damdamin i zuihloh hong phamawh a, zuih khit dikdek lah baih tuan samlo hi.

Tu laitak pen Zomi te Zogam nuntakzia pan Zogam thak nuntakzia ah a kilaihtoh laitak hi cile hang kikhiallua lo ding hi. Adjustmeng period, buffer state ah om laitak cih bang hi a, Zogam pan i puak nuntakzia a hoihte i zuih kankan laitak, Zogam ah i neihloh mi gam ah i muh a hoihzaw te i toptop laitak ahi hi. Tua bang hun sungah i om ciangin bangteng kingaihsun leh hoih ding hiam cih nakpi in khuamuhna zaizawte i lim bawl mahmah ding thupi hi. Mimal leh minam mailam ding a theite in a zik kei leh mimal bek hilo minam in bah lawh ding ahi hi. Tua ahih manin thu pawlkhat – makaite, thu theite, laigelhte, laphuakte leh mipi tawh nasem khawm peuhmah in a mangngilh loh ding leh a phawk den ding, a kisam banga a sep pah ding a kisam pawlkhat gen khawm leng ka ut hi.

1. Kipawlna: Zomi bek hilo leitung ngeina ah minam khat pen paizia kibang ahih manin matut gualzawhna a limci leh a mite ading a hoih geelna in kipawlna a omloh phamawh hi. Minam kipawlna ahih leh minam lungsim nei a kipawlding ahi hi. Mi tawmcik kipawlna cihte pen club khawng kici lel ahih manin minam min puaksak keikai ding kilawmlo ahi hi. Mi khempeuh huam kipawlna deih napi lungsim kawcik tak a makai dinmun leh thu leh la khempeuh zeek den nuam keei cihte pawl i paisan kul ding hi. Minam sungah a nei a lamte bek thupi bawl in a zawng a nuainungte konlawhlo, khuallo a neumuh nuam pian lai cih bang kizang thei nawnnlo ding hi.

Minam vai ahih manin minam a huam teitei ding ahi hi. A kihel teng huam, a kihel nailo teng tuam bawl, tuam et cihte kizang thei nawnlo ding hi. Tun a kihel zong a kihel naikei zong Zomi ahih nak leh Zomi kipawlna khempeuh ah a kihel thei, a kipai theilo ahi hi. Zomi khat ahih nak leh minam min tawh kipawlna te ah zong kipawlna thukhun leh deihna bang zui a kihel kim ciat ding, member hih ciat ding ahi hi. Membership fee cih bang a om leh zong i piaktek ding ahi hi. A kihel manlo zong, a kihel mante zong a kibangin minam khat ihihna i kilatsak den ding ahi hi.

2. Nupa kikal: Zomi ngeina ah nupa khat pen a kiten khit peuhmah leh kikhen kik ding pen a kideih masa hilo hi. A nupa kikal uh nuam in nuamkei taleh, lungkim in lungkim kei tale uh a kiteen keeikaai ding uh ahi hi. Nuamsalo pipi, kilemlo pipi mah in a khantawn uh a kiten ding uh cih pen a kuamah peuh in a ngaihsut uh leh ahi ding mah in a koih uh hi. Tua manin nupa tampi nopsa kei tale uh kikhenlo in kiteng keeikaai uh hi.

Ahi zongin gamdang, namdang te ngei ah tua bang na hi khin khollo hi. Nuamsalo pipi, lungkimlo pipi in khantawn zat keeikaai ding cih pen a ngaihsutna uh tawh kituak vetlo a, zong utlo pah uh hi. Ka nu in hong awi kei, ka pa in hong awi kei, ka ni leh gangte in hong awi kei ciin kisuanna ding nei kikeuhlo uh hi. Ama deihteelna bek thupi a, a nu leh pa, a sanggamte nangawn in ama mimal deihtelna, suahtakna pen kham theilo, uk theilo uh hi. Tua bang mun ah Zomi te i ten ciang, i om ciang i lungsim ah bang hong lut tam? Bang ngaihsutna tawh i kalsuan tam?

Zomi ngeina ah numei in a pasal khen cih bang kiza ngeilo hi. Minam dang lak ah numei hita leh pasal hita leh a ut nawnlo zawzaw in kikhenna na bawl lel uh hi. Zomi te zong tua bang gam ah kitung kiukiuta ahih manin amau suahtakna zat bangin ei zong i zat theih ding leh a zang nuam zong hong kibehlap kha mai ding hi. Tua bang hong kibehlap semsem leh tua bang a zang ngeilo Zomi leh Zomipihte in bangci in hong ngaihsutsak tam? Makaite, thuneite, thutheite in tutkhop a vaihawm kholh ding a hoih diam?

3. Kumcing leh kumcinglo: Zomi ngeina ah bel tate in zi leh pasal a neih masiah uh nu leh pa tawh omkhawm hi. Pasal in zi bang a neih ciang inntuan pah cih bang kideihlo hilai hi. Nu leh pa tawh omkhawm phot ding, ta khat neih khit ciang dama inn leh lo kitawm dingin tua ciang “inntuan” pan ding cih Zongeina ahi hi. Zi nei panpan inntuan nuama kithawi pahte a nu leh pa itlo, khuallo ciin kimudah pah hi. A zi in sutuah, a zi zolo hi kici a, a zi kimawhsak hilai hi. Namdang leh gam pawlkhatte ngeina ah pasal khat in kum 18 cing peuh leh zi a nei in a neilo tateu zong a nu leh pa tawh omkhawm nawnlo uh hi. Nu leh pa tawh omkhop pen ‘picinglo’ ‘kingeksak’ ‘miphalo’ na ci bilbel uh hi. Pasal khat ahih nak leh kum 18 (gam pawlkhat ah kum 21) nu leh pa gawlvak kul nawnlo in amau leh amau nek leh dawn ding kizontawm, tuamten in thu leh la zong amau leh amau na kikhensat pah uh hi.

Zongeina ah numei zong pasal a neih mateng a nu leh pa tawh omkhawm a, pasal neilo hileh a teek dong mah a pianna nu leh pa tawh omkhawm hi. Pasal a neih baih leh innsung nusia baih a, a neih hak leh a nu leh pa tawh sawt omkhawm cihna hi. Pasal nei in kikhenna khat om leh a nu leh pa kiangmah ciahkik a, a pasal neihkik dong a nu leh pa tawh tengkhawm hi. A nu leh pa in s sihsan khak leh a sanggam pasalte bel in om thei lai hi. Gamdang, namdang pawlkhat ah tua bang na hilo in numei zong “kumcing” peuh leh tuam ten, inntuan pahpah lel uh hi.

Numei hi in pasal hitaleh “kumcing” ahih nak leh a sih dong uh amau thukhensatna leh a deihna uh a lianpen hita a, nu leh pa in bangmah amau nuntakna ah thukuppih theihna nei nawnlo uh hi (a kidong ahih kei buang leh). [Zomi ngeina ah bel midangte innkuan sung khawng thu tampi va kigenpih, va kuppih, va tawknawi gawpgawp lai hi hang].

4. Nutek Patek tawh kisai: Zomi te pen nu leh pa a khoi, a kem, a kivui ngiatngiatte hi. Nu leh pa in zong tate amau bek a tuam teen theih mateng a kem, a khoi, kum 30, kum 40 dong ciang nangawn a kikem, a kivakvak, a ki khoikhoi laite himawk hang. Amah leh amah kikemthei ding, kivakzo ding cih i theih hang a kikhen nuamlo, a omkhawm, a ne khawm, a zekkhawm Zomi te ihi hi. Nu leh pa in tate sawt kemlua, sawt khuallua ahih manin amau nuntakna tha leh ngal mahmah in zong amau nopna ding bangmah sem manlo in a sigui khempeuh uh, a guhtui khempeuh uh a kang zah dongin tate hong kem uh, hong vak uh hi. Hih pen ngaihsutna ciimtak tawh ngaihsut kik dingin a hoih mahmah thu ahi hi. Tate pawlkhat in nu leh pa kiang nuamsa lua in ‘gawlvak’ den leh ut uh hi. Pawlkhat in amau mahmah hanciam nuamlo in nu leh pa neihsa bek ah kinga uh hi. Thadahna leh hanciamlohna piangsak hi.

Gamdang pawlkhat leh minam dang pawlkhat, leitungah gam khangto, nam khangto icihte in tua bang na hilo in “kumcing” leh “kumcing nailo” ciin na khen ziau uh a, mihing ngeina kumcing khinsa pen amah leh amah a kikhual ding, a kidon ding, a kizon tawm ding cih ngaihsutna na nei uh hi. Tua manin nu leh pa tungah kingakcipna (dependency) na kiamsak mahmah hi. Kumcingta cih mana kihawlkhia, kinotkhia cih ahih pah samloh hangin kum tuazah pha leh tua bang a sep theih ding cih lametna kibawlsak uh hi. Tua lametna leh tupna in khangno khat hanciamsak a, lawhcingsak hi.

Zongeina ah nu leh pa in tate kem in khoi den ihih manin nu leh pa a teek ciang i kep i don ding pen a ngeina hipah hi. Ahi zongin gamdang pawlkhat leh minam khangto kicite gamtat dan ah tua na hikhin khollo hi. Nu leh pa kep ding pen “thupha ngahna” cihdan in na ngaihsun uh a, na hanciam uh hi; ahi zongin amau hihding, tavuan, duty or responsibility in na ngaihsun masalo uh hi. Banghang hiam cih leh nu leh pa in zong tate pen a “kumcing” dong ciang bek mah uh na kem in na pattah uh a, a val pen nu leh pa thusiamna leh tate deihsakna tungah tampi na kinga hi. A tate uh kumcing peuh leh nu leh pa in – a vak ding, a kep ding, a khoi ding pen a ngeina hi nawnlo ahih manin amau mailam ding kikhual in sum leh pai na kikhol uh a, “savings” tampi na nei uh hi – tua a savings (sum kholsa) teng uh pen a tek a huai, nasep theih nawnloh cianga zat ding, nek ding ahi hi.

5. Tate pattahna: Zongeina ah nu leh pa in tate pen amau theihzah, hanciam zawhzah in pilna siamna nei dingin na pattah uh a, a ban a sepzawh uh a om leh na hanciampih uh hi. Nu leh pa in pattah zo kei leh beh leh phung sung, veng leh pam, khua leh tui in a hanciampih zawh leh hi a, a hanciampih zawh kei leh a cihna ding om nawnlo hi. “Kumpi” cih “mipi kipawlkhopna” gambup leh minambup huam nei ginalo ihih manin a hanciam zolote pen a kamsia suakpah hi. Gam khangto leh gam thupite ah (minam khangto zawte zong na hipah mai uh e) “kumpi” in khangno khempeuh kum 14 a phak dong, ahih kei leh mihing khat in a theihdinga kilawmciang khat (basic education) a neih ding hanciamsak uh ahih manin nu leh pa in a lungkhampih kullo in “kumpi” in na pattah uh hi. [Tua pen gam khangto leh minam khangto leh a khangto laitakte kilamdanna khat ahi hi.]

Nu leh pa in tate a “kumcing” dong a pattah ding, a khoi ding, mi picing khat a suahdong, amah leh amah a kikep theih dong a vak ding a tavuan uh, a duty leh sep ding ahi hi. A vakloh, a keploh, a nusiat uh leh kumpi in tua naupang nu leh pa man in thu dong ding uh hi. Naupang khempeuh in pilna leh siamna sinin sang a kah ding uh pen “a hih ngeingei ding uh” ahi hi.

Zongeina ah tua bang na hikhinlo ahih manin nu leh pa kikhen leh tate pen a pi leh pu kiang peuh ah om in a nu in pasal dang nei, a pa in zi dang nei cih bangin a tate uh “thankik ta neih” cih bangin khoiloh, keploh in a suah khit ciang kinusia in amau leh amau a suahsuah suak dingin ki “ek nusiat” mawk thei hi. Tua bang hanga lawm leh gual phalo tampi om theih ding hi. Gam pawlkhat leh minam pawlkhat i tenkhoppih, i muh thakte ah i ngeina tawh akibanglo honkhat hong om ding hi. Tua bang hun ciang bang icih tam – Zongeina mah zanglai ding maw, ahih kei leh i tenna gamte paidan zuizaw ding?

Zongeina ah tate thumanglo pen tawzep a ngeina hi. A bil nuai, a tawzep, a sam phuai cihte a ngeina hi a, ki ukzia namkhat ahi hi. Tate in bang hihkhial hiam cih zong thei manlo in nu leh pa pawlkhat in tate thallot thei mawk hi. Minam khangto leh gam khangto zaw te ah tate ahih hang a mawhna uh theihsak ding, zawhthawhthu tawh “hai bawl” a, hong zo keina inteh cih mana ciangkang tawh a tawzep phei pah pen na zang khollo uh hi. Tate zong mihing khat ahih manin a khialh uh leh a khialhna uh hilh masa ding, theisak ding, makaih ding na ci uh hi. Kisat, kivuak leh tawzep cihte pawl na zanglo bek thamlo, a kizat leh kumpi thuneite kiangah kigen thei a, kumpi in a tate laksak in a nu leh pa tawzep kik zawthei hi. Tua manin a lian leh aneu zong “liangko kikim” in thukhenna na bawlsak thei uh hi. A khangto nailo leh a pillo mite lak bek ah zawhthawhthu khawng a kizang zanzan lai na hileh kilawm e!

Tua ahih manin na tate na thuhilhnop leh thudik thuman na theih kul a, na theih kei a, na hilh theih kei leh na hilh ding zong hong kiphallo ding, hong kideihlo ding na hi gige hi. Kumpi leh thuneite in tate kem theilo pen a kem theite kiangah hong koihsak ding himawk hi. Zawhthawhthu leh thagum tawh na tate na pattah a mihing khat in a khantawn mi phaklohna a neihlawh sangin a kemthei a pattah siam khat in a pattah a gam leh minam ading mihoih mizattheih a suah ding a hoihzawkna na telmuh mahmah uh hi.

6. Midang thu kuppihna: Zomi te pen midang khat nuntakna, a gamtat dan, a kampau dan cihte nangawn a kigen ngaingai, a kikhawllua mahmahte hi hang. Zi neih ding nangawn “nei nailo maw”, “na zi hoih kei si e”, “na tate gilo si e”, etc peuh ciin a kigen giapgiapte ihi hi. Gitloh man leh bawlsiatnopna tawh a kigen ahihloh hangin genloh ding a hoihzawk lam i theih nailoh man na hi gige hi. Nu leh pa in zong tate gamtatna khawng kuppih khin nuam hi hang. Tate in zong nu leh pa khawng hawmthawh in ko bawl nuam, zahpih nuam lai hi hang. Meltheihte khawng in zong zi leh pasal neih vai khawng, sum zat leh zeekna khawng, kizep kipuah dan cih khawng ah zong kikuppih ngeingai nuam hi hang. I hai man hilo a, i theih nailoh man hizaw hi.

Minam khangto masa leh gam khangto masate ah tua bang na kizanglo bilbel a, mi gamtatna leh omdan cihte na kikuppih khin khollo uh hi. A phatuam ding ahih kei leh na kikuppih lo bek hilo, gensiatna, hawmthawhna, leh cinglahsakna cihte na genkhia nuam sese lo uh hi. Mite dahna, mite tuahsiatna cihte khawng na kikum hetlo uh a, a lungdamhuai, a thalawphuai lamsang leh nuihna lam vive na kikumzaw uh hi.


Zomi te zong i Zogam pan i pianpih, i khanpih thuhoih lahoih tampi tawh tuipi gal kantan in gam thak, khua thak ah mi thak leh ngeina tuam neite lak i ten ciangin a tunga thute in i theihloh kikal in huihnung bangin hong nawkkha den hi. Bangcih ding cih pen i khentat siamloh hun tampi om hi. Zomi ngeina ahih manin a hoih khin hilo a, namdang ngeina ahih manin a sia khin zong hituanlo hi. A hoih leh a hoihlo a khentel siam ding eite ihi a, tua dingin i hanciam ding ahi hi. A theizaw, a siamzaw i omleh a kimakaih dingte i hi a, a kipattah ding te ihi hi.

I kipawlzia hong kidang dinga, i nupa kikal hong kibang nawnlo ding hi. Numei in zong hong deih kei leh pasal dang hong zuatsan ziau thei ding na himawk hi! Tate kepna ah nu leh pa thu bek na dikkhin nawnlo thei a, tate zong a pilzawk hun na om thei veve ding hi. Mite thu leh la tuibuk muam kawma i gen hit-hiat hunte hong bei hiaihiai dinga, thuhoih leh thumanpha bek i kikup nop hun hong tung peelmawh ding hi. Tua hun taktak ciang Zomi te zong leitung kiukhat beka kikulhcip hinawnlo in leitungbup a zeel, leitungbup kalsuanzia leh leitung minam tuamtuamte gamtat luhek a theite ihita ding hi.

Tua ahih manin Zogam nusia in gam thak i tun pen supna baina tampi a om hangin meetna leh khanna zong tampi kibehlap ding hi. A taktak in mi pha dinga eite hong bawlpa in hong vaihawmsak zong na hi khinkhian theizaw hi. Tua manin eite hong bawlpa mah mitsuan in i gamtat luhekna khempeuh ah Amah loin kalkhat zong suan kei ni. Amah Immanuel hi a, eite tawh hong omkhawm den hi. 

By:- Dr. Hau Za Cin


Friday, February 21, 2020

KUA IN BANG THU GEN HIAM?

Kua In Bang Gen?

1. Zo ngeina a mangngilh lo,  Zo ngeina a keemcing Pasian thuzui Zomite hi ciat ni.  
   Dr.  Zam Khen Thang Ph.D (Electronic) 

2. Zomi khat le khat i kimu ciang midangte pau khawng zang duaiduai lo in Zomi cihteh Zopau in kihopah lel leng mi lak ah ki angtang tuam ban ah vang kinei zaw ding hi. 
   Col. Gen Za Thang (Late) 

3. Pilna hauhna i cihte pen tu a i neihpah loh hangin i tu/ta khangah zong om thei lai a,  Minam leh gam a ding pen sep theih hun aa i sep kei leh khangsawn tampi dongin kipelhsuak thei hi. 
    Copt. Mang Tung Nung (Late) 

4. Kawl lai leh kawl kam pen nungsinzaw in amau pau mah tawh asuak zolai mah sin masa le uh khangto baihzaw ding uh hi. 
     Rev. J.H., Cope. D.D

5. Chin a kici kammal pen Zomite pau sung koimah mun ah om kha lo hi. 
     Pu. Cin Sian Thang. B.A B.A (law) L.L.B

6. Zomite i khuamuh manin Pasian in hong it hi lo aa,  Pasian in hong it manin khuamu i hi zaw hi.  
     Siapi, Ngen Za Dal.  B.A.,Dip. Ed (T.E.O)

7. Zomi cih kammal in i duang hong zenin i iplah phadiak hi. 
     Siapi,  C. Thang Za Tuan,  B.Sc.H.G.P.M.A (Australia) 

8. Na minam na it leh na minam lai (Pu Pau Cin Hau lai zong it in puah in. 
    Pu J. Gin Za Tawng. I.A

9. Lai leh pau in gamgi anei kei hi. 
     Rev. T. Jam Khothang.  B.A., B.D.,M. Ed. (USA) 

   Ref: CIIMNUAI MAGAZINE (1995-1996)

Zomite lakah hangsanlo in, nunnem in, ki-it in Namdangte lakah hangsan zaw ta ni!



ZOMI NAM CIAPTEHNA NI ~ Capt. Mang Tung Nung

Zomi Nam ciaptehna Ni ~ Capt. Mang Tung Nung
  • Chin Witthitha Daing A (7) Veina
  • Zomi Nam ciaptehna Ni
  • Tedim Khuapi
  • Captain Mang Tung Nung’ Thugenna
  • Date: 20 February 1957
Hun-ukpa leh hong kikhawm mipi te aw, tu ni-in a (7) veina Zomi nam te’ ni hunah thu gentheihna hun ngah ka hih manin nakpitak ka angtang aa, ka lungdam mahmah hi, cih thukong honna in kong gennuam hi.
Hong kikhawm ulian makai te leh mipi te aw, tu ni-aa kong luikhiat nop thu bulpi-in, “Eite in banghangin Zomi Nam Ni, thupitak leh nopci takin bawl ih hi hiam?” cih thu ahi hi. Zomi Nam Ni ih cih in thudang hilo hi. Gam Kigawm Kawlgam sungah Zogam (Chin Witthitha Daing) leh Zomi (Chin Amyotha) om taktak mah hi, cih pen a kip semsem nadingin pholaak aa, pahtawina ahi hi. Banghang in Zomi Nam Ni pen Zo minam buppi-in a bawlhuai Ni thupi hi, ci-in ki ciamteh hiamcih leh;
  1. Zomi te pen Kawlgam taangthu ah a kilangh, a om takpi ih hihna,
  2. Zomi te in gam ih neihna,
  3. Zomi te in biakna, ngeina leh lai a tuamin ih neihna,
  4. Eite pen Zomi minam ih hihna, cih te hang a hi hi.
Hih bang ni thupi ni manpha hong piankhiatna pen a thubaih hi
Hetlo hi. Zomi minam buppi-in nuntakna leh neih le lamh paaikhia aa hanciamna tawh hong piangkhia ni manpha ni thupi ahih manin tuni pen Zomi khempeuh, Zomi lungsim nei khempeuh, Zomi te om hi, ci-in a kipsak mite khempeuh in a kip tawntung nadingin zahtaakna tawh hanciam in bawlciat ding uh hi, cih pen uplah nading omlo hi.

Hong kikhawm mipi khempeuh te aw, Zomi te in Zomi Nam Ni a bawl manun minam dangte thusim lohna leh zahtaak lohna hi hetlo hi. Zomi Nam Ni ih bawl manin Zomi te in Zomi te zahtaakna, thupi simna bek thamlo in Zomi te in minam dangte zahtaakna leh thupi simna ih lahkhiatna ahi hi. Minam tuamtuam ki thutuahna a om theih nading in kamciam piakna zong ahi hi.
Eite in eima’ minam ni thupi bawl lo, zahtaak lopi-in minam dangte thupi bawl in ka zahtaak hi, cih thu pen khiatna neilopi ahi hi; Minam tuamtuam te kilem ki thutuakna cih zong om nawnlo ding hi. Tua ahih manin minam tuamtuam te kilem ki thutuak ding a lunggulh taktak te in amau tawh kisai minam ni te bawl hamtang ding uh hi; Minam dang te zong a mau’ minam ni thupi te thupi saan in a bawl nading un limpha takin hanthawn ding uh hi.
A zahtaakhuai mipi khempeuh te aw, Zomi te in Zomi Nam Ni a bawl manun gam kigawm buppi sukha in kisiasak hi, cih piandan khat upna a nei ki om hi. Tua pen upkhialhna, gen khialhna bek mah hi kha ding hi. Gam Kigawm Buppi ki lemna a susia thu te kan ni ci le’ng:
  1. Minam lungsim neihlohna,
  2. Gam Kigawmkhawm lungsim neihlohna,
  3. Minam khat le khat ki deidanna,
  4. Ki lemkim ki leekkimna omlohna,
cih te khempeuh in kilemna hong susia thei thu te hi, cih pen eite in kip takin ih um hi. A sawtlua nailo taangthu khat enkik pak le’ng: Zomi te pen minam lungsim in gawmkhawm in ki thutuak uh hi. Tua ki thutuahna hang in gamkeek Mikaang lehdona, Japan te lehdona, gambup suahtaakna, Gam Kigawm Buppi piankhiat sakna leh Gam Kigawm Buppi a kitapkhap loh nading nasepna te ah minam dangte tawha kibang in nuntaakna, neih le lamh paaikhia in, hanciam takin na nasem uh hi. A hanciamna uh leh a kipiakkhiatna te uh a kitel sinsen hilo ahi hiam?… Hih pen minam lungsim neihna ii’ hansuahna pan hong piangkhia a hih lam kilangh hi.
A zahtaakhuai mipi khempeuh te aw, Zomi Nam Ni ih bawlna in, minam tuamtuam te kilem kithutuak nading leh Gam Kigawm Buppi a kip nading hi, cih te kong gen khit ciangin Zomi Nam Ni hong piankhiatna a hang bulpi te kong gentel nuam hi. A beisa 1948 kum January kha ni 4 ni, zingsang nai 4 leh minit 20 hun in hih ih Gam Kigawm Buppi pen Mangkaang (British) te’ khutnuai pan, ei le ei ki-uk a suakta kumpi gam khat in a ki taangko zo khin ahihna thu mipi nautaang buppi-in ih theihtek ahi hi.

Hih bang aa Gam Kigawm suahtaakna ih ngah khit tak ciangin Zogam sung aa om ukpi te in a sawltaak te uh pawlkhat Zangkong ah paisak uh aa, Gam Kigawm kumpi tungah amau’ noptuam nading va ngen uh hi. A nget uh thu pen; Nidang aa a ngah den uh ahi ukna thuneihna leh siahtung siahphei te mipi te in a nialna uh thu ah amau’ noptuam ngah ngei te kipelh lo in a ngah paisuak nading un, kumpi-in gammi te tungah thupiakna khat abawl nading, cih thu ahi hi.

Hih bangin a nget uh ciangin Gam Kigawm kumpi-in, ei’ gam pen Democracy gam ih hih manin Democracy ngeina bangin na khempeuh mipi’ thukimna tawh ki semthei bek hi. Mipi’ deihna tawh a kilehbulh thupiakna tepawl pen bawl huailo hi, ci-in thu zasak kik hi. Lungkim zo tuanlo ahih manun, Zogam ah thu kantel pawl khat hong phuatsak nading un ngenthuah leuleu uh hi. Kumpi-in thukim in saang hi.

Kumpi-in U Vawm Thu Maung – Zo vuanzi, U Thein Maung – Daing Menzi, U Soe Win – Pilna lam Mangpi te a kihel Commission khat phuanin Zogam ah thukantel dingin sawl uh hi. A masa in Tedim gam ah pai uh aa, makai te leh mipi te tawh ki mu in dong uh hi. Tua hun lian takteh nautaang buppi-in, ukpi te’ thuneihna leh siahkaihna te a thukim hetlohna uh nakpi takin pulaakkhia uh hi.
Khalkha leh Falam gam te ah zong pai-in va kan kawikawi uh aa, nautaang buppi-in Tedim aa mah bangin nakpi takin ukpi te na nial uh hi. Thu kanpawl te in a kan kawikawi khit uh ciangin Zogam Falam khuapi ah a kibawl Gam Kigawm ni (Pyidaungsuh nae) hun bawlna ah va kah lai uh hi. Kumpipa Sat Swe Thaik leh kumpi lam thunei ulian te zong tua hun ah kihel thei uh hi. Tua kikhoppi ah Tedim, Falam, Khalkha, Kanpelet, Matupi, Paletwa gam te panin mipi’ taanggmi tulnga bang ki kaikhawm uh hi.
Gambup Ni nunglam ciang in taanggmi khempeuh thu kikupna kinei aa, tua sungah; Mangkang te’ khutnuai pan a suakta Kawlgam ah Zomi mipi te’ lunggulh thu te, gambup kumpi te tungah puaktoh dingin ki thukim ciat uh hi. Tua a kikup uh a thukim uh thu pen: Mipi/nautaang te’ deihna bangin, ukna thu neihna leh siahkaihna ki-ukna lui pen puahpha aa, hong kheel sak nading un thusunna leh thukhentatna ahi hi.
Hihbang thusunna hongnei pa pen hong nusia sa ahi, Subedar Thang Za Kai (Tuithang khua,Tedim gam) ahi hi. Thusunna a thukimpih tepen U Han Bung Thang (Kanpetlet gam Lumyosuh Hlutdaw Ahmat lui) leh U Chawn Mang (Laizo khua, Falam gam) te ahi uh hi. Hih thusunna vote khia in a khen uh teh, mi 5000 sung pan mi 17 bek in nial in mi 4983 te in ki thutuak takin thukim in kipsak uh hi. Hi ci bangin a tamzaw thukimna tawh ukpi te thu neihna ki beisak ahih manin Zomi mipi te in Democracy ii’ thu luanzia a theihcianna uh a kipatna ahi hi.

Hih bang teng khit ciangin thu kantel pawl te in ukpi te ii noptuam ding a kilawm khop ciang a ngah nading un Gam kigawm kumpi tungah nget sak niloh uh ahih manin Kumpi-in hehpihna sum Ks. 500000/ (5 Lakhs) ukpi te aading in pia khia hi. Hih hehpihna sum pen ukpi leh hausa pawlkhat in Ks. 70000/(tul sawm sagih), pawlkhat in Ks. 20000/ 5000/ 1000 pan atawm pen Ks. 100 dongin hawmkim ciat uh hi. Tua hun aa kipanin kum tampi a ki thuak ahi, ukna aana leh siahtung siahphei ngeina nuai pan mipi nautaang khempeuh in suahtaakna a kingah ahi hi.
Tua ahih manin February kha 20 ni pen kum tampi sung hong ukcip, sihuup meetdok ukpi ki-ukna – mipi deihna tawh beisak in, Zogam ah Democracy ki-ukna a ki phuhcilna NI THUPI khatin Gam kigawm buppi bek thamlo, leitung buppi-in hong theihpih nading, 1950 kumin Falam khuapi ah “Zomi Nam Ni” ci-in thupi takin kibawl hi. Tua banah kumsim kumsim in Zomi Nam Ni pen Tedim, Falam, Hakha, Mindat, Kanpelet, Matupi, Paletwa leh Yangon khuapi te ah kumpi’ huhna tawh hun kibang in kibawl hi. Hih pen Zomi Nam Ni hong piankhiatna taangthu leh ki kheelpina khat ahi hi.
Hih bangin taangthu sungah a minthang, Zomi nam bup in hanciam in a ki phutkhia, Zomi Nam Ni pen a beisa 1956 kum October kha kipat lamin Chin Affairs Council(Zogam Kumpi) te in a thu kikupna uh ah “Ki phiat hi,” ci-in khentatna nei uh hi. Hih thu khentatna pen ih taangthu sungah diipkuat huai suamna ih thuakna ahi hi. Hih thu pen thu paizia ngeina bang hi nawnlo hi.
Gamkeek te’ khutnuai pan suahtaak nading, ukpi ki-ukna beisak nading, Democracy ki-ukna phuh nading, ih gam suahtaak nading, gam kigawm buppi a kipden nading in hanciamna te lakah a minthang Zomi Nam Ni, cikziathuai takin phiatding, cih khentatna pen a tung aa hanciamna teng khempeuh nawlkhiinna leh paihkhiatna tawh a kibang lian ahi hi. Hih in mihing ahi lo, mihing’ lungsim a paailo te’ nasep-taangthu kisuamna lianpi ahih lam tel ding kisam pha mahmah hi.

Leitungah minam ni te bangzah in ki limbawl hiam, cih, taangthu tungtawnin teci kong lakkhia nuam hi. Leitungah gamlian gam thupi pen ahi, America gamah minam zui, gamkhen zui-in Ni te thupi bawl tek uh hi. Soviet Russia ah zong minam zui Soviet te tawh kizui-in minam ni bawlding thu nakpi takin ki hanthawn uh hi. Ei tawh a kinai pen Sen(China) gam zong en mah dih un! Minam limbawl ding thuuk takin ki hanthawn uh hi. Hih bang aa thumaan hanciam sepkhiatna te hangin America gam, Soviet Socialist Russia leh Sen gam te in ki thuhual in a khangto, leitungbup in a muan gamlian gam thupi pen dongin leitungah minthang uh hilo ahi hiam?
Ih Gam Kigawm Kawlgam zong lungngai dih un! Shan, Kachin, Kayin, Kaya, Mon… cih bang minam khatciat in amau’ minam ni lim ngaihsut tek uh ahih lam, ki langh sinsen hilo hiam?! Hih bangin minam ni te ih lim ngaihsut ciat manin Gam Kigawm, cih – ki lawngkhat theihna hong kipkho thei ahi hi. Hih minam ni te om nawn kei leh Gam Kigawm (Pyidaungsuh) cih zong om nawmlo ding hi.
Tua bang lian mah in Zomi Nam Ni a kibawlna pen Gam Kigawm buppi a kip nading ahi hi. Hih bang ni manpha ni thupi phuatkhiat ding sangsik in phiatmaai ding khentatna te hangin Zomi te lungsim nasia takin liinglawng sak hi. Gambup Dialpi(Naingandaw Alan) aksipi 5 sung pan 1 a maimang ding aa bawlna ahi hi. Hih in Gam KIgawm Lungsim nangawn hong sukkhak ding ka lauthawng mahmah hi.
Hih bang ni thupi Zomi Nam Ni phiat ding aa, a khentat Zovuanzi (Chin Affairs Council) te, taanggmi (Kosale) te tungah dotna pawlkhat ka dong nuam hi:
1. Chin Affairs Council (Taanggmi) te kua minam hiam?
2. Hih taanggmi te in Zomi Nam Ni sukmit ding khentatna tawh amau’ minam nangawn zahtaak nawnlo ahih leh namdang te tungah bang ci bangin zahtaakna lungsim nei thei mawk ding hiam?
3. Gambup dialpi ah aksipi khat aksi nga in a uumcih nasung pan aksi khat pen Zo minam te ii kiciaptehna ahi hi. Hih Aksi suphiat in beisak mawk ding ih hi hiam?
4. Hih in Zomi te namdang te’ khut sungah sila hong suaksak nuam ngaihsutna kawi hi mawk lo hiam?
5. Gam kigawm sungah a kilangh, a om taktak Zogam (Chin Wittitha Daing) pen a min kiphiat in a maimang ding aa bawlna hi mawk lo hiam?
6. Ei Zomi te hoh bang minam in hong piansak sawm ei de! A beimang ding peetmah aa hong bawl takpi a hiam? Zomi mipi 5000 te in khentat in a kipsak uh Zomi Nam Ni, phiatding a khentat Zomi taanggmi 13 te pen mipi taanggmi taktak hithei nawn ding a hiam? Democracy kumpi te ii paizia ngeina hi nawn mawk ding ahiam? Chin Affairs Council te bang Council ci ta ding ih hiam?

Hih thu te siksan in Zomi te in kuakua’ suksiatna te thudon lo in, Zomi Nam Ni pen a khuakhua a gamgam ah kumsim kumsim in ih bawl tek na tawh Zomi nam a kipden nading, Gam Kigawm Buppi a kip nadingin ih hanciam ciat nading nakpi takin kong hanthawn phapha hi.
A zahtaakhuai mipi khempeuh te aw, kumsim aa kibawl Zomi Nam Ni ahi, February 20 ni-in kumpi-in Zogam sung aa saang te leh zum tuamtuam te khak sak hi. Zogam kumpi-in Zomi Nam Ni kiphiat hi, ci-in a khentat khit uh tukum Zomi Nam Ni-in zum te saang te kikhak nawnlo pahlian hi. HIh in bang hong lak hiam, cih leh; Zogam kumpi(Chin Affairs Council) te-in Zomi nam buppi ii’ deihna pen zawhthawh thu tawh a langdo uh ahi hi. Hih thu ah Zomi mipi te in lukuun in mawkthuak zolo ding hi.
Zomi Nam Ni pen a loh theih loh in ki bawl hamtang ding hi. Democracy gam cih pen minam te’ deihna thupi saanding ahi hi. Tua hi aa, bangbang thupiakna tawh zum leh saang te a kikhak kei phial zong in zum leh saang ah a om Zomi te in hih NI(Zomi Nam NI) in ki lawngkhat in zum kahlo, saangkahlo, deihna pulaak in, Zomi Nam Ni bawl veve ding hi le hang, hih pen thumaan gamtatna ahi hi. Kuamah in thumaanlo hi, ci-in hong gen ngamlo ding hi. Kua in hong buaisak zo ding hiam? Hih bang nasepna pen minam dang te in kho takin hong thukimpih ding uh hi, cih ke’n ka um vilvel hi.
A zahtaakhuai mipi khempeuh te aw, Zomi Nam Ni su mit dingin a khentat Zo vuanzi U Za Hre Lian in Falam khuapi panin gambup dialpi khai-in, thu genna aneihna ah; Zomi Nam Ni atuam akee aa ih bawl pen khiatna neilo hi, gam kigawmkhawm lungsim neihlohna tawh kibang hi, ci-in a gen kammal pen thu neu lua mahmah hi, nuihzaakhuai mahmah hi. “Gam leh minam” cih kammal a theitel mello tawh kibang hi.
Thudang khat in gen le’ng, gam kigawmkhawm lungsim a cih pen Gam Kigawm Kawlgam suksiat nading sepkhiatna tawh kibang taktak hi. Hih zah aa gam leh minam tungah a ciampeel kua dang om nawn ding hiam? Hih bang mihing te in ama’ minam nangawn zahtaak lo ahih leh kua minam te zahtaak peuhmah ding hiam? Gam KIgawm buppi ee leh! A zahtaak zo lai ding hiam? Hih pen a kilangh mahmah thu ahi hi.
Vuanzi U Za Hre Lian in gambup thuthak phuankhiatna zumpi (Radio Station) panin taangkona, Falam ah a genkhiat kammal te a tomin la ni ci le’ng; NGALKHUAHANG PEN MI HONG KINEIH BANG AHI HI. Lamkhat ah Va-ak Utong kineih taangthu tawh a kibang lian ahi hi. Hih thu pen Zomi minam khempeuh in ih theih gige ding kisam hi.

Thukhupna lamah kong gennop thu in: Zogam gamkee sungah gamthu ngaihsutna tuamtuam ki lamdang taleh Zo minam thu ah ahih leh Zo minam te ki thuhual ki lawngkhat aa ih om ding ka um hi.Leitung taangthu ah zong ngeina lui phiat in mipi’ deihna tawh ngeina hoih khat peuh a kiphuh ciangin, ngeina lui sungah hamphatna a ngah mi tawmkhat te pen cikmah hunin lungkim cih om ngeilo hi.
Ngeina lui pen mah a hihtheihna namkim uh zangh aa, hong thunluut kik nop ding uh a kitel sinsen ahi hi. Hih thu pen eite in ih theihtel khitsa thu ahi hi. Hih Zomi Nam Ni phiatmaaina ii’ a sungthu taktak pen ngeina lui a lunggulh ukpi te ii’ mapanna ahi hi; Mipi’ deihna tawh ki keelki vilvel hi; Mipi’ lunggulhna a sukmaai sak ahi hi; Democracy ki-ukna a muangzo taktak lo uh ahi hi; Hih pen akuul hetlo nasepna ahi hi.
Tu ni-in ukpi ngeina a kiphiat zenzen hangin ukpi te pen Zomi te in Unit Council, Village Council te ah Ohkathah panmun ah kikoih to veve hi. Hih mun ah Zomi te’ lungsim picinna leh lungsim thupina taktak hong kilanghkhia hi. Tua bek thamlo, Zomi minam te’ taanggmi (Hluttaw Kosale) dinmun nangawn ah ih koih to veve lai hi.
Hih thu te nuamtaksa in Zomi Nam Ni a phiatmaai ahi hi. Lamkhat panin ukpi thuneihna leh siahtung siahphei ngeina te a thunkik zawh nadingun, a hanciamna uh ahi hi. Hih bangin ih kalsuan tohtoh leh, hih ukpi te tungah Zomi mipi te in pi ngaihsut zolo in neumuhna lam ah piangthei zaw kha ding hi, cih a kisai mite tungah ka theisak nuam hi.
Zomi te ki thutuak nading – khantoh nading – gam kigawm sung mi namkim te si khat sa khat suak in ki-it nading – Gam KIgawm buppi a kip nading – Democracy ki-ukna hong tualbial nading in; Zomi te aading in a thupi penpen ahi Zomi Nam NI pen kumsim kumsim in, lungkhauh tak leh picing takin peello in ih bawl tohtoh nading in, a tawpna pen ah hanthawn in kong satsuah hi.
  • ZOMI NAM NI PI – kip tawntung tahen!
  • ZOGAMKEE kip – tawntung tahen!
  • GAM KIGAWM BUPPI – kip tawntung tahen!
Mang Tung Nung (Hih thului pen Col. Khen Za Moong (Rtd) in Manglai leh Kawllai tawh agelh ‘Chin National Day Hong Piankhiatna’ cih laibu sung pan a ki letkhia kik ahi hi. Kawllai-in a sim te in a thu telzaw ding nahih manun a kicinglo te hong puahphat sak un) 

Itna leh veina lianpi tawh, 
J.K L Mang


Thursday, February 20, 2020

CHRISTIANTE LEH TATTOO By: Sia Muana Khuptong

CHRISTIANTE LEH TATTOO

Tulai khangthak te lakah Christian ngeina tawh a kituaklo, Laisiangtho deihloh hina pi in, Liberalism upna tangzai, tampi takin hong influence ta ahih manin, nuntakna leh kizepdan, nikten puansilh ah Christian ngeina tawh ki tuak lo tampi tak om ta hi. Lamka lam pan a nidang a la kiphuak khat, “..Na chetdan leh na kichei dan Christian dan tawh ki tuak lo; Amak ngei e, a poi ngei, hiai bang lawm lawm a na om, hiai khong ziak mah mah ahi, Kawl leh Vaiten hong simmohna” cih la khat na om hi. Tulai dinmun tawh kituak ka sa mah mah hi. Tua bang thu tampi lakah “Tattoo” hoih lohna thu Laisiangtho bulphuh in kikum leng ut hang!

Mi pawlkhat te in Tattoo pen art work ahih manin a siatna omlo hi, ci uh hi. Ahizong in Laisiangtho sung I et tak ciang in I taksa ipumpi vut ding leh at ding khong pen Pasian in na deih het lo hi.

Siampi Laibu 19:28 “Note in mi site' hangin dahna limin na ci tung uh liamsak loin note' tungah ciamtehna khat peuhpeuh zong na sun kei ding uh hi; kei pen Topa ka hi hi.” Ci in na gen hi. Tattoo a kisun mi tampi tak te pen, phamsa it leh ngaihte phokna, a sisate, lawmte, ahih kei leh na khat peuh peuh phok tawntungna ci a, a ki gelh hi deuh se hi. Tua ahih manin Pasian in Amah phok ding simloh midang phokna a ipumpi taksa tungah I gelh tattoo pen a deih hetlo na hi mawk hi.

Jesuh Khrih gumpa leh Topa ding a a sang khin, piangthaksa te a ding in tattoo sut ding hi hetlo hi. Na pianthakma a na ki sut khak leh bel tua te bel thu tuam, Pasian in zong hong maisak ding hi. Ahizong in Piangthaksa te a ding a tattoo kisut pen Pasian deihloh mawhna ahi hi. Piangthaksa te ading in I taksa pen Khasiangtho tenna innpi kici hi. I pumpi Pasian a hita ahih manin Ama deihloh nate tawh I pumpi I nitsak ding hilo hi. Korin Masa 6:19-20 “Na pumpi uh, Pasian in a hong piak, note' sungah a teng Kha Siangtho' biakinn ahih lamtak theilo na hi uh hiam? Note' pumpi, nomau' neihsa hilo a, Pasian-a' ahi hi. Note pen Pasian in a hong leisa na hih manun na pumpi uh Pasian' minthan'na dingin na zang un” ci in Pasian kammal in hong vaikhak hi. Na lawmte khat in a motaw thak liklek hong kawmsak henla, tua a motaw ah, na ut teng leh Amah na itna thu a mangthei lo khat in painting tawh na gelhsak le cin, na motaw kawm na va piak kik ciang in na lawmpa a lungdam diam? Lungdam deklo ding hi. Tua mah bangin Pasian in zong I pumpi a hong kawm hi a, ama deihna bang in Rom 12:1 bang in a hing biakpiakna tawh izat ding in kilawm ahi hi.

Korin Masa 3:16 “Note pen Pasian' biakinn na hihna uh leh note sungah Pasian' Kha Siangtho a teng ahih lamtak na theihsa uh ahi hi” Tattoo bek hi lo, piercing nakvutvang, nawimuk vut, zahmawh vut, gilpi vun vut, laivut a khainiang thuah cih khong zong a hoih hetlo na hi mawk hi. Bilbah ciang bel kizepna ngeina hi in phadom lai.

Tattoo pen dawibiakna witchcraft, paganism, demonism leh mysticism leh a dang tuam tuam pan a hong kipan ahih manin dawibiakna tawh tattoo kizawm hi, cih pen manggilh kei ni. Kum zalom 21st century ah Christian pawlpi te sung ah cult leh occult biakna manlo dawi biakna te, apostasy, error teaching, false doctrine te a hong lut a kipan in tattoo hong piang pan bek hi. Church fathers, sawltak te leh thu-um masa ten tattoo na zang hetlo uh hi.

Dawi biakna ahi Baal biakna khong ah ahih leh dawi mai ah ritual biakpiakna khat in taksa at, sisan pawtsak cihte na zang mah mah uh hi. Baal siampi te leh Elijah te in Carmel mual ah kidemna a neih lai un baal siampi te in a taksa uh na at in sisan luangsak in a dawi pasian uh na sam uh hi. Kumpi Masa 18:28 ah “Tua ciangin amaute a gingin kiko-in, amau' ngeina bangin namsaute leh sikzumte tawh, amaute tungah si a luan' dongin ki-atin kisun uh hi” ci hi. Tua ahih manin dawi biakna tawh akizang khat peuh pen Pasian biakna ding in izang thei kei ding hi. Korin Masa 10:21 “Note in Topa tawh nekkhawmna hai sung pan leh dawi tawh nekkhawmna hai sung panin na dawnkhawm thei kei ding uh hi. Topa tawh nekkhawmna an leh dawi tawh nekkhawmna an zong na nekhawm thei kei ding uh hi.”

Pawl khat te in Singlamteh Cross lim peuh, Laisiangtho tang peuh, Jesuh lim peuh tattoo kisun in gelh uh a, Pasian deihna hi, Pasian ka pahtawina hi, peuh ci thei uh hi. Ahihzong in dawi biakna te Pasian biakna ding a izat Topa in deihlo hi. Pasian biakna ah Laisiangtho deih dan paisan in tuhun a Pasian umlo te ngeina culture tawh Pasian ibiak khak loh ding pen thupi mah mah ding hi. Leitung tawh Pasian thu I compromise het loh ding thupi hi. Thu Hilhkikna 12:4 “Ahih hangin Topa na Pasian uh tungah tua bangin na hih kei ding uh hi” Manglai ah kician zaw lai hi, “Do not worship the LORD your God in the way these pagan peoples worship their gods.” Siampi Laibu 20:23 “Note' mai-ah keimah in ka paihkhiat minamte' ngeinate na zui kei ding uh hi. Amaute in hih nate khempeuh hih uh ahih manin amaute ka kih hi.” Pasian muhna ah tattoo pen a kih huai khat ahi hi.

Mi pawlkhat te in Lungsim siangtho peuh leh Pasian thu khong igelh ahih nak leh pawilo hi ci mawk uh hi. I Lungsim pen khem hat mah mah na hi thei hi. Jeremiah 17:9 ah “Na khempeuh lakah lungsim a khem hatpen hi a, a kisia pha mahmah ahi hi. Kua in lungsim theizo ding ahi hiam?” na ci hi. Tattoo a nei Christian pawlkhat in kilawm asak man “its cool” acih man un leh mi dang tampi in zong tattoo nei uh hi, ci in tattoo gelh uh hi. Mi muh ding in pholak uh a, atak tak in cileng, amau leh amau mi attention deih, ka tattoo ong ki pi bawl leh cih a ut sim khin khian na hi den uh hi. Leitung mite bang in I gamtat I kizep kei leh leitung mite in Christian hong umzo lo ding, khong peuh ci thei uh hi. Leitung minte bang a nuntakna in a lungsim uh kizo tuan dek lo hi. Khasiangtho I neih leh bek ki gualzo hi zaw hi.

Tattoo neilo te in zong tattoo nei Christian te I simmoh khak ding bel hilo hi. “Aw hih nu, hihpa in tattoo nei ahih manin Christian hilo hi” kici theilo hi. Tua pen sinful attitude ki farisai sakna mawhsak na, judging khat hi. Lungsim ki hoihsakna bel hoih tuanlo hi. Tattoo nei pianthak tak tak zong om hi. Keizong kum 18 ka phak lai in tattoo ka taklam banbul ah ka gelh ngei a, tun bel ka phiatsak khin hi. Laisiangtho ka sim sim ciang in Pasian in deihlo hi cih ka phok hi. Pasian in atate Tattoo nei ding in hong deihlo ding hi. Zomi Khangthak Christian te aw na pumpi na taksa ah tattoo a sunlo ding in Topan hong panpih ta hen!!

Timoti Masa 2:9-10 “Tua mah bangin numeite zong a kilawm a kituak bekin kizemin kipuahin, sam khawng a uanglua-in bawlloin, a khengvalin kizepna a tuamtuamte zangloin, biakna lungsim neite-a' dingin a kilawm ahih mah bangin gamtat hoih a neihding uh ka deih hi.”

By: Muana Khuptong 

Tuesday, February 18, 2020

February 20 ni Zomi Nam Ni hi ~ J. Thang Lian Pau

February 20 ni Zomi Nam Ni hi ~ J. Thang Lian Pau

February 20 ni pen Zomi Nam Ni ahi hi. Hih ni hong piankhiatzia leh a deihnate i telna dingin British-te ukna pan suahtakna i khuat cil hun pan kipan i gen kul ding hi.

I theihsa bangin Zomite pen British-te hong khan ma-in namdangte ukna nuaiah ki-om ngei lo hi. British-te hong khan ciangin Kawlte gam la masa uh a, Rakhine leh Mon-te pen Kawlte uksa ahih manin Kawlte tawh uk khat suah hi. Hong nung lak Zomi, Kachin leh Shan gamte pen Burma Province sungah hong koih uh hangin Kawlte uksa kihi lo ahih mah bangin a tuamin hong uk suak uh hi. Tua ahih manin British ten hong nutsiat ding ciangin zong hong lak cil lai vua i dinmun ciat zuiin thu hong khen sawm uh hi.

Tua hi a, British ten suahtakna hong piakdan ding tawh kisaiin khamtung gam (Zomi/Chin, Kachin, Shan) leh zanggam (Burma proper) teng gawm khawmin khatvei thu-a suaktasak ding maw, a tuam ciatin suahtakna pia a, gam tuam ciat phutsak ding, ahih keileh khamtung gam teng siit laiin British kumpi mahin uk lai ding, cih pen deihteel theihna hong pia ciat hi.

Zomi ten suahtakna a tuama la thei kimlai ‘Minam kim dinmun kikimna leh kum 10 khit cianga paikhiat kik theihna’ thukhun bulphuhin Kachin, Shan, Kayah, Kayin leh Kawl-te tawh suahtakna lak khop leh gam khat phuhkhop (Union) pen Zomite ading zong limci veve sa-in thukim uh hi. Tua gam pen Union of Burma ci-in leh parliamentary democracy system tawh kivaipuak dingin zong thukim lai uh hi. Tua bang teng tawh 1948, January ni 4 niin suahtakna i ngah hi. (A kimin gen leng sau lua ding ahih mana kong tomkaih hi)

Hih teng zawh ciangin Zomite sungah buaina hon khat cian lai hi. Tua pen Vuamtu Maung leh Capt. Mang Tung Nung-te makaihna tawh 1948, February 19-22 sung Falam khua-ah Zogam bup minam khawmpi samin kingaihsun hi. Tua-ah Zogam MP teng (mi guk), Chin Hills Inquiry Commission member teng (mi thum), ukpite, hausate leh khawk tuamtuam pan tangmite kihel uh a, Burma President U Sao Swe Taik in zong hong uap hi.

Khawmpi-a vaihawmna-ah Burma thukhunpi in parliament, Upper House (Chamber of Nationalities or Lumyosuh Hluttaw) a Zogam (Chin Special Division) aiawh ding pen ukpite hi ding hi, ci-a a geel pen deih loin Zomi mipite teelkhiat ngiat tangmi puak zaw dingin khensat uh hi. Democracy system tawh kivaipuakna ta ding i hih manin Chin Hills Regulation Act zong phiat pah dingin khensat uh hi.

Khawmpi thu khensatnate in ukpite kimanna nei nawnlo suaksakin leh a phiatna hong suaksak pah hi. Hih in ukpite cimtakna leh democracy kivaipuakzia diktak Zogamah a kikhun theih nang zong kawk hi.

A tunga thute i et ciangin 1948, February 20 ni pen gam leh minam vaia Zomite lunggulhna teng tangtut khit theih ‘Ni’ a hihna hong lang hi. Suahtakna gim a nam pan kipana malak tohtohna teng tawh a thu kipeh ahi hi. Ukpite phiat theih ni ahih man beka Zomi Nam Ni ci-a kiphawkden leh ki-ai hi lo hi.

Tua hi a, 1948, February 20 ni pen Zomite lunggulhna teng tangtut khit theih ni ahih manin pahtawi ding leh phawkden ding hoihsa-in 1950, October 9 niin Zo Zum (Chin Affairs Council) in February 20 ni pen Zomi Nam Ni dingin kipsak ahi hi. Tua tawh kizuiin Zo Zum makaihna tawh official-in Zomi Nam Ni a khatvei kizatna 1951, February 20 niin Mindat khua-ah kibawl in, tua takah Kawlgam Prime Minister U Nu in zong hong uap hi.

#Zomi Nam Ni vaia buainate

1948, February 20 ni pen Zomite lunggulhna teng tangtut khit theih ni, ci mah ta leng, Aung San kithahna leh Gen. Ne Win ii kumpi kahnate hangin i hamphatna teng kibuaksuah kik khin hi. Tua ahi zongin Zomi Nam Ni i neihna in Minam Khat i hihna hong lak veve ahih manin a manphatna kiam tuan lo hi.

Zomi Nam Ni in minam khat i hihna hong kipsak ahih mah bangin, i minam hong melhmang nuam leh ciampel Kawl makaite in Zomi Nam Ni melh ding hanciamin hih bangin panla tou nilouh uh hi. 1956 kumin Chin Affairs Minister Pu Za Hre Lian hun lai-in Zomi Nam Ni pen December ni 4 ni hihsak ding a sawm manin 1958 kum dong buai lawh hi.

Revolutionary Council kumpi hun, 1966 kumin BSPP Party, Mindat Unit Organiser U Myint Thein in Zomi Nam Ni pen February ni 9 ni hihsak ding leh a min zong Chin Special Division Day cih dingin hanciam kik hi. Zogam in State a ngah zawh, 1975 kumin Chin State Council zum in February 20 ni pen Chin State Ni cih ding gingsak leuleu hi. 1981 kum panin Kawlgam kumpi in Zomi Nam Ni zat limlim phal nawn lo ta hi.

Ahi zongin tu dong kuama’n a ni khek zo tuan lo, kham zo tuan lo hi. Hih bangin Zomi Nam Ni in ze-etna tuamtuam tuaktuak mahleh leitungah Zomite a om sung cik mahin mang zo ngei nawnlo ding hi.

#Zomi Nam Ni deihna leh i zatdan ding?

1. Zomi Nam Ni in minam khat i hihna hong kipsak hi. Mizoram in zong a state ngah ni dingin February ni 20 ni a teel se manin i minam ni thupisak seem hi. Tua hi a, Zo suan teng minam khat i hih mah bangin bang gam bang gamah om mah ta leng i minam ni i zat ciat ding hi.

2. Zomi Nam Ni in Zomite lunggulhna teng tangtut theihna dinga malakna teng khempeuh kawk hi. Tua ahih manin Zomi Nam Ni a zang mimal kimin Zomite lunggulhna teng a tangtung theih na’ng i hanciam ciat ding hi. Kawlte hong ukcipna hanga i gamvai i sai thei kei zongin, i minam kingakna khat hi ding ahi gam thumna tungte mi khawsuak hi dinga i seek i pattah kul ding hi.

3. Zomite lunggulhnate a tangtung theihna dinga malakna tuamtuam omte i pulakkhiat ding leh pahtawi taakte i pahtawi ni ding ahi hi.

4. Zomite lunggulhnate tangtut theihna dinga malakna-ah a kihel ngei teng phawkna leh nuntaakna a beilawhte suunna ni-in i zat ding hi.

#Kikup ding:

1. 1948, February 19-22 a Zogam bup minam khawmpi-ah mipi 5000 kihel cih pen a man mah diam? Mi 1000 khawng hi zaw dinga ka upna kong pulak ngei khin hi.

2. Zomi Nam Ni pen ukpite phiatna phawkna ni bek ahi diam?

3. Zomi Nam Ni zatdan pen a tangthu gen bek tawh i hunsak diam?

4. Zomi Nam Ni pen Khuado pawi banga cultural day banga zat ding ahi diam?

“A suakta gam leh a khawsuak minam, phuh zaha nasep thupi leh haksa om lo hi” Zomi Nam Ni pahtawi nopna tawh, 

By:- J. Thang Lian Pau (Zolawkta)

Kuppihna:- Pu Cin Sian Thang leh Pu J Thang Lian Pau gente simkak leh kician semsem ei thupi ei! 

Khawmpi a mi 5000 bangcih pen kei zong umzo kei ing! Ni 4 sung a muntuam2 pan a khawmpi pai kigawm vekpi leh khuatualte thungai a paivekpi kigawm khawng hidingin lamen ing!

Tu hun in population kitamzaw a, tuadan khawmpi khat bawl leng zong mitulnga phakding hamsa ding hi. Tua hun in bel uphuailona khat om hi! Ni 4 sung a khuatual leh khuapua pan ate kigawm hi ding in lamen ing.