Tuesday, January 14, 2014

Adoption of the Name Zomi Baptist Convention

 Adoption of the Name Zomi Baptist Convention

There had never been any formally constituted organization of the Christian churches in the Chin Hills. When I returned from the U.S.A. arriving at Rangoon on 18th September, 1950, I was invited to speak at the Annual Meeting of the American Baptist Missionary Fellowship in October. In my speech I attempted to express what I thought to be most essential for the growth of Christianity among our people. I explained that the Chin Hills had been the most neglected and the least developed area in Burma. To remedy this I made the following two proposals:

[1] In order to strengthen the Christian churches, the village churches should be formed into properly constituted local associations and there should be overall organization embracing all the organizations.

[2] A well-experienced missionary should come and make a survey of all the Chin-Hills and give us advice on various projects of development.

The Missionary Fellowship approved both proposals. Accordingly, Mission Secretary E. E. Sowards visited the Chin Hills during February and March 1952. By the time both the Tedim and Hakha Missionaries had left on furlough. So I myself had to accompany him throughout his survey tour. At the conclusion of his survey tour he advised me as follows:

[A] He said the government in recent months changed its policy on mission work in Burma. Under this new policy our days of missionaries in Burma were numbered. And we might be asked to leave the country any day. What you proposed in October 1950 must be proceeded forthwith. You just start forming properly constituted Christian bodies – local associations and an overall convention, as speedily as you could. This properly constituted Christian bodies must be ready to take overall missionary work whenever the missionaries had to leave.

[B] And when this convention was formed it should be purely national organization, bearing national name, and run by national personnel. No foreign missionaries should hold any official position and should not be a member of any committee, but should work in an advisory capacity only.

According to his advice, I began forming the Tedim, Falam and Haka Associations during 1952. Then in order to constitute an overall organization, I asked the three Associations to select ten leaders each from the three Associations to form a Constitution Drafting Committee.

This Constitution Drafting Committee met at Falam Baptist Church during the last week of October and the first week of November 1952. I acted as Chairman of the Constitution Drafting Committee.

[1] Having explained to the committee that we were forming a purely national organization, I proposed that the name of our organization should bear our own national name. Outsiders call us Chin, but we never call ourselves by that name. So I believe you all agree to reject Chin to be the name of our organization and all the members of the Committee agreed by acclamation.

[2] Then I proposed that we should take ZOMI as our name as this is our correct historical name. And we should call our organization ZOMI BAPTIST CONVENTION.

[3] A man sprang to his feet and rejected the name Zomi outright saying, “Saya, in Haka we apply this word Zo to the most backward and the most despicable people. So we do not want this name for our big Christian organization”.

[4] “In that case what name do you like?” I asked and he replied, “LAIMI”.

[5] Then I explained, “I proposed ZOMI because I believe it is the correct original historical name of our people, from the Naga Hills to the Bay of Bengal. To the north of Tedim, the Thadous and other tribes call themselves YO, in Falam, LAIZO. The Tedim people call themselves ZO, the Lushais MIZO, In Hakha, ZOTUNG, ZOPHEI, ZOKHUA. In Gangaw area ZO is pronounced as YAW, in Mindat, JO or CHO, and in Paletwa KHOMI. In Prome, Thayetmyo, Sandoway, and Bassein areas they call themselves A-SHO. So I am convinced that inspite of slight variations this ZO is our original historical national name”.

[6] After this explanation Rev. Sang Ling who was the most senior and revered pastor from Hakha stood up and said, “What Saya Hau Go has just said is correct. In our younger days we were told that we were born at YOTLANG. And ZO is our true original name. The word LAI is not our national name. LAI was first used by denizens of Hakha. It means our village people, our own local people, as distinct from outsiders. It is nor our national name”. Saying this, he wayed to Rev. Sang Fen who also was the second eldest and most respected pastor and asked, “What is your opinion on this, Saya?”

[7] The Saya Sang Fen stood up and briefly said, “I agreed, I believe ZO is our national name and I myself am the pastor of ZO-KHUA”.

[8] After the two most senior and revered pastors of the Hakha area rose and spoke in support of my proposal, not a single voice of dissent was heard and the name ZOMI BAPTIST CONVENTION was unanimously approved.

[9] What the Constitution Drafting Committee had approved at the Falam meeting was officially and universally adopted by the general meeting at Saikah, March 5-7, 1953.

The lone dissenting voice seemed to be a more idiosyncrasy or at best a limited local usage without any sound historical basis, because not a single member of the Constitution Drafting Committee voiced any support at Falam. The general meeting held on March 5-7,1953 at Saikah village in the now Thantlang township of Hakha area was attended by 3,000 Christians. of these about two hundred were from the Falam area and less than ten from the Tedim area, because Saikah was 7-9 days’ foot journey from Tedim area. Even there where by far the vast majority of delegates were from the Hakha area there was not a single voice of support from LAIMI, but the name ZOMI BAPTIST CONVENTION was born, named and based on the foundation of historical truth, confirmed by the General Meeting at Saikah with the most remarkable spirit of Christian harmony and unity never experienced before or since.

I was asked, out of necessity, to serve temporarily for one day as General Secretary, pending the arrival of the Rev. David Van Bik who was ear-marked to relieve me on arrival from the U.S.A. the following year.

Rev. Haugo
Rangoon 1st December, 1988


Tuesday, January 7, 2014

ZOMI TAWH KISAI TANGTHU THEIH HUAI PAWL KHAT

Zomi

Pupi ‘Zo’ ii suan leh khak khempeuh Zomi ahi hi.  Pupi pen Noah suan
Sem, Ham, Japhet-te lakah Japhet suan hi dingin ki-ummawh hi. Sengam
ah ukpi (dynasty) a hunhunin kilaih hi. (2205-1766 BC Xia dynasty) Xia
kumpi ukna hun hi-in, (1766-1122 Shang dynasty) Shang kumpi ukna hun
hi a, (1123-256 BC Zhou or Zo dynasty) Zo ukna hun ahi hi.

Shang ukpipa in khua kimah hausa upa koih lo ahih manin Zomite in
baihtakin a ukna sutkhia zo hi, kici hi. Zo ukna hun ciangin khua kim
ah upa, hausa koih ahih manin Sengam ah Zo uk hun sung pen a sawt pen
hun suak hi.  Hih Zo uk hun sungin mipil (philosopher) khankhiat hun
hi-in hih hun a mipil minthang philosopher ahi, Confucius
(Kung-fu-tze, 511-475 BC) in, hun sung tengin innkuan nuntak, beh leh
phung kizopzia leh sahawm zia cihte a kipan hilhin sinsak a, tua ahilh
ziate tu dongin  Sente in zang lai-in, Zomite in zong zang uh hi. Zomi
ih cih ciangin leitung bupa om Pupi Zo suan khempeuh kihel in, Zogam,
Zo leitang pen kumpi te’n Chin State ci-a hong ciapteh sakna gamhuam
teng ahi hi.

 Chin Mi

Zo kumpite in a uk lai-un Sengam khen sagihin kikhen hi. Tuate in Han,
Chou, Wei, Chow, Yeu, Chi leh Chin ahi hi. Hih gamte Zo kumpi in uk-in
siah (tax) tam la lua ahih manin mite lungkim lo hi.  Chin mite makai
Yen Cheng a kici mitha hat khat hong khang in hipa in ( 230 BC pawl
in) gamkhat khit gamkhat simin zo a, 221 BC ciangin tua gam sagih teng
a uk khin hi. Yen Cheng in a kumpi gam mi “Chin Shi Huang Ti” a phuak
hi. “Chin” kham cihna hi-a, “Shi” cih pen a masa pen ahih kei leh
khatna cihna hi a, “Huang Ti” cih pen Milian cihna hi. Tua hi a,
Milian masa khamkumpi cihna ahi hi. Hih hun pen a masa pen Chin Kumpi
hun ahi hi. Hih Chin mite in tu dongin Sengam ah tengin uk suak uh hi.
Hih a makaipa Yen Cheng in 256-206 BC sung teng uk hi. Tua khit
ciangin Sen kumpi kizom toto a, tu dong in kizomsuak hi.

      Sen i cih kammal pen Sente’ min bulpi “Chine” – “Chin-qin” pan a
hong piang khia ahi hi. (Zaide 42)  Tua mite ukna zabi 20 dong kizom
suak hi (Perry 252 Pa).  Hih laibute tungtawnin i et ciangin “Chin” a
kici Sen mite tu dong Sengam ah teng suak uh a, mundang koi mah ah
paikhia lo uh hi.  Tua kumpi ukna a kipat tung vua kipan kulhpi (Great
Wall) lam kipan uh hi. Tua kulhpi tai 1500 sau-in, tu dongin thupi
kisa mahmah hi. Shangyong kici upadi khauhtak bawlin thu zui lo mite
thong ah khum uh hi.

 Zomite Kawlgam Sung Lutna

Chin ukna hun sungin Kulhpi (Great Wall) ciang dingin mi khempeuh na
semsakin, nek leh dawn thaman ginna pia lo a hih manin mi tampitak
Sengam panin taikhia uh hi.  Tuate sungah a dangte enlo-in Kawlgam a
zuanteng tom et pak le hang, Kawlgam ah Karen-te na lut masa uh hi.
Tua khit teh ‘Chin’ kici Sente pawlkhat, tua teh Kawlmi, Zomite leh
KaChin mite ahi uh hi.

Karen mite Kawlgam tawlam ah tengin, Kawlmite Kawlgam laizang Mandalay
kim ah teng uh a, hih Chin a kici Sen minamte Kawlte tawh tengkhawm in
Kawlmi suak uh hi. Zomite Kawlgam a lutun Zo gunpi (Tuikang) dungzui
suk uh a, Mandalay a tun’ uh ciangin Kawlte in Chin mite sa uh a,
Sengam panin kulh ciang nuam lo-a taikhia-te Chin ukpi pa in hong
delhsak kik hi ding hi, ci-in lau mahmah uh hi. Zomite pen Chinte ahih
loh lam a theih uh ciangin Mandalay Kulh ciang dingin zawn uh a,
Kawlte in kua minam cih tel lo uh ahih manin Chin-te cisuak uh hi.
Kulh ciang-a sila nasep ding ut lo uh ahih manin Kawlgam laizang panin
nitumna-lam manawhin peemkhia uh a, pawl khat Gunkhawm dung zui-in
paito suak uh a, Kachin mite a tuaksuk tawh kituak in, Kachinte zong
kulh ciang ding ut lo ahih manin kileh kik-in kimasuan to uh a, Kachin
gamteng ah teng suak uh hi.

 Kawlgam Laizang Kuam pan Zomite Tangthu Pawl Khat

Zomite pen Kawlgam laizang tengah tawlpi khat mah Kawlte tawh na
tengkhawm uh a, hih hun in Mon, Pyu, Kanyan lehThet minamte tengkhawm
uh hi, kici hi. Pyu panin Kawlmi nam piangin, Kanyan panin Rakhaing,
Thet panin Chin minam piang hi ci-in tangthu kan pawlkhatte in ciamteh
uh hi. Hih hun pekin midangte in Zomite pen Chin ci uh a, tu-in kum
800 bang val khinta hi. Ahi zongin amau leh amau tudongin Chin minam,
kici ngei lo uh hi. Pagan khuapi zong Zomite pau “Pugam” cih panin pai
hi kici hi. Popa tawngkalat (volcanic neck) zong Tazahgam mual/tong
ahih kei leh Pupa mual/tong kici hi. Gamtong i cih ciangin gam sungah
khaniinte mihing pau bangin tong/pau in a gamlum theihna mun ahi hi.
Tua bek hi lo-in Kawlte in a sum uh Dengga a cih zong Zokam-a dangka
pan-a pai hizaw hi, kici hi. Pagan khuapi phuh hun pen AD 1044-1287
kimpawl hi-in, tua mun-a mualsuangte ah Zomite Chin mahin kiciamteh
hi.  Dahpa tangthu zong hih mun pan piang hi, kici hi. Pagan Popa
panin nitumna saklam zuanin pai khia uh a, Sagaing gam kim teng ah
sawtsim mah khawl  in tua mun panin “Lengtong Hoih” tangthu piang hi
kici hi.  Hih Sagaing leh Ava kikal Sibani khua nai teng ah Zomite
tawh kisai, inn mun logam leh vanzat lui (Ancient relics) tampitak
tuni dongin kikan thei lai hi, (ci-in Tedim Sangpi Golden Jubilee
Magazine, laimai 204-na ah Ngulh Khaw Suan in gelh hi).

Hih a paitosuak lo Zomite Mungzua (Monywa) leh Gunkhawm (Kalewa) kikal
tengah tengin “Khawhkhen” na ci uh hi. Tua mun pan Gunkhawm kantan in
pai uh a, tu laitak a (Kalay-valley leh Kabaw valley) teng na tung
uh-a, Kawlzang (Khawlzang?) na ci uh hi. Hih Khawlzang a lut hun pen
AD 800 kimpawl hita hi (ci in Tedim Sangpi Golden Jubilee Magazine,
laimai 322 na ah Dr.Khen Za Sian in gelh hi). Zomite pen Gunkhawm
gundung teng leh Kawlzang kilak kuam teng ah teng masa uh ahih manin
Kawlte in a mau ciapteh na Chin min puasakin Zomite ten’na gamsung-a
om Gun cihna in Chin dwin/ csif;wGif; na ci uh a, Zo Gunpi cihna ahi
hi.

 Bang Hang Zomite Chin Kici?

 Kawlte in Sengam-a Chin Mite Sa

Chin i cihte pen tu dongin Sengam ah teng uh a, Zomi hilo uh hi.  Zo
cih pen a min diktaktak  ahi hi.  Chin min a puakna uh pen, Kawlgam
laizang a tun ciangin Kawlte in, a maute Sengam panin a nawhkhiatte uh
sa ahih manin “Chin ten hong delh uh” ci-in na lau uh hi. Tua panin
Chin a kicisuak  ahi hi. Tu dongin Zomi cih sangin Chin in
kiciamtehzaw hi.

Chin Kici pen Kawlkam “Tu-nge-Chin” pan Paisuak

Professor Luce in Chin kici kammal pen Kawlte in lawm a cihna
(Tu-nge-Chin / oli,fcsif;) pan hong piang hi,  ci hi. (Ref. Chin Hills
Linguistic Tour, Laibu, laimai-26.)



Chin pen “Cin Hil” pan Kizomsuak

          Zo khang kante in i pupi Zo hi a, tapa nih nei in Kip Mang
leh a nau Cin Hil hi, ci uh hi. Tua ahih manin sangmang J. H. Cope in
Zomite Chin a kicih pen a pu uh Cin Hil hi a, Mikang khan ciangin Chin
Hills ci-in a gammin in a koih hi, cih thu khamtung thu kizakna a
bawlna sungah gelh hi.

Chin pen Kawlkam hi-a Bawm, Cihna hi.

Dr. Lehman in Chin cih kammal pen Kawlpau hi a, “Bawm” cihna hi.
Kawlgam laizang ah a om lai-in bawm-in van ki-pua ahih manin, Kawlte
in “Hei! bawm puapa” ci-a a sapna panin kizomsuak hi, ci hi.

5.      Jin, Yen pan Chin min piang hi.

Zogam a om Zomi te thu agelh Carey leh Tuck in Zomi te, Chin a kicih
pen Senpau in Mihing/Pasal cihna ahi, Jin/Yen kici kammal te pan piang
hi ding hi, ci uh hi.

 Bang Hang Zomite Chin Hong Kici Thukhupna

Hih a tunga nam li-te sung panin a masapen mah maanpen ding hi.
Bangbang ahi zongin Chin pen Zo minam min hi lo hi, cih kitel mahmah
hi. Pawl khatte in Sengam (Chin dynasty) Chin ukpi suante hi hang
ci-in tangthu gelh om napi-in a gelhte naleng in Chin mi ka hi uh hi a
ci khat beek om lo hi. Chin cih pen a pupi uh’ min hi leh Zomite
sungah nam khat beek in Chin minamte ka hi uh hi, ci leh kilawm hi.
Chin, a kici minam kuamah om lo hi. Tua hi a, Zomi pen minam min
maantaktak ahihna thu kitel mahmah hi.

Tedim gam Khangthu Kan Kawmiti in CHIN  leh ZO thu a thukzaw-a a
kantel khit uh ciangin, ZO hi hang, cihna in a zawh khit banah
leitunga pilna sang nei tampi mah in ZOMI na hi uh hi, hong cihna
thukho, thupicing hi ci-in kisang a, ZO hihna thu kakipsak zawsem uh
hi, ci in (Gamngai Magazine, Laimai 229 ah) Khuadaite Dr. Ps Kham Do
Nang in gelh hi.

 Ciimnuai Mi

Ciimnuai cih pen Zomite Zogam sung a lut ciangin a tun’ masakna mun
min ahi hi. Ciimnuai mi i cih ciangin Ciimnuai panin a peemkhiate’
suan leh khak khempeuh huam a, Ciimnuai mi, Ciimnuai vontawi te a hi
uh hi. Zomi a kici khempeuh Ciimnuai mi hi khin lo hi.  Kawlzang pan
khamtung zuanin Zomite a pai uh ciangin tonkhawm nawn loin kikhen
thang uh a, pawl khat in Zogun dung zuito hi.  Tuate in Locom lam
zuanin pai uh a, Lailun khul ah teng uh hi.  Tua pan gamhoih zuanin
kikhen leuleu uh a, Falam, Hakha, Matupi leh Thantlang gamteng ah teng
uh hi.  Pawl khatte Zogam leitaw lam zuanin paisuk lai uh a, Paletwa,
Kanpetlet dong ah teng uh hi.  Hih “Lailun Khul” a tung masate  in a
luzangah  tuktum uh ahih manin, lusuangte kici a, a tun masak na min
pua-in amau leh amau “Lai-mi” kici uh hi.  Hih Lailun Khul pen Falam
Khua gei Sunthla khuataw-lam teng ahi hi.

Pawl khatte in Tuikang gundung nitumna lam zui-in Tuingo lui a phak uh
ciangin Tuingo dungzui uh hi.  Zangpi tam a tun uh ciangin Ngatan lui
dung zui-in Ciimnuai Khul ah tung uh hi.  A dang pawl khatte Thuamvum
pan in nitumna lamah tuaksukin Sialtang lui zuan in kahto uh a,
Ciimnuai Khul mah tung uh hi.  Hih Ciimnuai a tung masa Zomi te deklam
tuktum pawl hi a, Ciimnuai vontawi ahih kei leh a pupi Zo min pua-in
ZOMI a kici ngiatte a hi uh hi.

Hih Ciimnuai kici mun pen Tedim pan Saizang lam zuan-in pai leng,
Saizang khua tunma deuh mual kidawh iuh-euhna mun nuai deuh, mualnuai
dang teng ahi hi. Tua munteng Sihzangte in Eden huan, mihing
piankhiatna bangin ngaihsun uh hi, ci-in, Carey Tuck in “The Chin
Hills” laibu sungah gelh hi, kici hi.

Ciimnuai pan mun tuamtuam ah

Tualgal tuamtuam hang leh nuntak nopzawkna ding zongin Zomite ciaugal
kai-in kimkhat Bangladesh gamdong tung uh hi. Pawl khatte in paipai in
sau pai lua uh ahih manin amin uh mangngilh in “paite” na kici uh hi.
Tua mite Manipur Lamka kimteng ah tam teng pen uh hi.  Tua bang a
paito pawlkhatte in amau’ phung min kengin Thahdote na kici uh a,
Manipur gam sung mah ah tamteng pen uh hi.  Ciau gal a kaite a tam pen
Mizo in na kilo uh hi.  Bangbangin a kilo zongin Ciimnuai pana
peemkhia khempeuh ZOMI, Ciimnuai vontawi, unau sanggam laizom khat ahi
hi.

Ciimnuai pan peemkhia, unau laizom khat tektek, bang hangin  pau leh
ham kibang lo hiam cih thu, minam i kikhenna zia tawm kikumsuk dih ni.

Meel leh sa, gamtat zia utdan a kibat loh pen lam dang sak ding hi lo
hi. Lai Siangtho sungah Kai leh Abel-te zong numei masa pen Eve
sungpan suak tektek, gamtatzia a utdan uh kilamdang pah lian hi.  Esau
leh Jacob unau a peeng hi napi’n, a vun uh a ham leh a nel in
kilamdang hi. Tu laitak leitung mi khempeuh Noah suan vive hi napi-in
Pasian in Babel tausang a lamna hangin mi khempeuh pau kitukalhsak hi
cih i theihsa ahi hi.  Tua hangin leitung ah kampau  nam atul-a simin
kilamdang hi.  Zomite zong Ciimnuai ciangah kampau aw-kaih kibang lai
hi napi-in a kikhen ciangun mun leh gam zui-in a aw-kaih leh kammal
pawl khat a kilamdang ahi hi.  Tuate pawl khat a tomin en pak leng:

 1. Zote ih cih “ii-aw” kammal a zang pawl: Zo cih pen Zomi khempeuh
in mun, mualdawnlam genna-a a zat kammal ahi hi.  Simlam, cih ciangin
lui tawh kinai-na lam, tuitaw lam genna hi a, ni sa-in khua lum hi.
Zo lam pen khua vot hi. Ciimnuai pan kimkhat Balzang ah tengto uh a,
tua hun lai-in Tedim gamsung khua om khempeuh lakah a votpenna mun
ahih manin, a dang teng in Zo lam-a tengte a cihna un Zote na ci uh a,
tuate suan leh khak teng Zote kicisuak hi.   Pawlkhatte in Zomite pupi
Zo i suan leh khak deuh dingin ngaihsun khial kha uh hi. (ci in
Rev.G.K Dal in Tedim BEHS No.1 Golden Jubilee Magazine laimai 309 na
ah gelh hi).

Zomite pupi Zo khang pen 1123-256 BC hun lai pek hi-in, hih minam neu
tuamtuam-a, a kikhen pen Zomite Ciimnuai a tunkhit,  AD 1500 kum khit
ciang hi pan hi.  Tua ahih manin Ko pupi Zo tawh khanggui kizom deuh
ung, a ci thei ding kuamah  om tuam lo ahih manin Ciimnuai pan-a a
peemkhia khempeuh laigui khat ahi hi.  Tu-a Zo kampau deuhte  a pupi
uh pen Suan Tak ahi hi.  Pu Za Hung in tapa nih (Sek Tak leh Suan Tak)
nei in, Pu Sek Tak tapa Thahdo hi-a, Pu Suan Tak sungpan Sihzang leh
Zote khempeuh banah, Pu Suan Tak suan mitampi, Thahdo te sungah om
ahih manun, Thahdo, Zote, leh Sihzang te Unau phungsung khat ahi uhi
(ci in Dr.Ps. Kham Do Nang in Gamgai 21st Thanksgiving Magazine laimai
233 na ah gelh hi).

2. Teizang kampau pawl: Pawi gal (Vaipi gal) a tun ciangin Ciimmnuai
pan Luika khua sat uh a, Luika khua a siam Gulpi in vok, ui leh
naupang peuh ne thei zel a hih manin, tua gulpi a thah uh ciangin
Luika khua kicim gawp a, tua mun panin Teising honkhat a pona leizang
mun khat ah kisuan uh a hih manin Teizangte kici hi.  Tua mun pen
tulaitak-a Mualbem khuataw teng ahi hi.  Hih khua asat hun pen AD
1500-1600 khawng teng hi ding in ki-um mawh hi.  Penglam zong Teizang
pau in kipau-sak hi, ci-in Dr. Ps Kham Do Nang in (Gamngai Magazine
laimai 231 ah) gelh hi.  Hih Teizang khua pan a sawtlei loin Mualbem
khua satin kituah leuleu uh a, Mualbeem khua pen Sukte khuapi, ci-in
kiciamteh hi.  Hih khua panin Zomi mipil milian tampi khangkhia hi.
1892 kum in Tonzang ukpi  Hau Cin Khup (Ukpi a suah ma), Teizang pau a
siamna dingin Mualbeem khua ah kikoih hi, kici hi.

3. Saizang kampau pawl: Ciimnuai khua pan saigam (gamsai) tam mahmahna
luita dung mun khat-a teng phei pawl teng, Saizangte kici pah hi.  Nam
min hi loin, khua min hizaw hi.

4. Sihzang kampau pawl: Saizang khua, tulaitak a khuataw lam nekpian
ah tui limci mahmah sihtui khuk khat om a, tua kim-a teng teng zong
Sihzangte mah kici leuleu hi.

5. Vangteh kampau pawl:  Mangkang Galkap General Founce leh Major
Raike makai-in 1889 March 09 ni-in Siallum kulhpi sim gawp uh hi.  Tua
ni mahin Vangteh khua mi khat in inn lam in inn vang a tehteh laitak
Mangkangte in Mangpau tawh na khua min uh bang a hia? a cih leh nasep
a dong sa in ‘innvang ka teh’ a cih leh Mangkangpa in a dalzazi bu
sungah “Vangkateh khua” ci-in ciamteh pah hi.

6. Diim kampau pawl: Tu laitak-a Diimpi khuataw teng ah AD1500 kum kim
pawlin cikdumpi buan leh tui a kidim khat om a, tua pen a tomin Diim
ci uh a, tua lai-a teng mite Diimte kici suak hi.  Hih mun teng pen a
minthang ngei khat ahi hi.  Tua kim tengah “Keei tui” kici, dawn kha
leng sahang nam a kisuak thei tui khuk khat zong om in tua tui pen
Mangkangte hong khan ciangin leivuk cip uh hi, kici hi.

7. Khuano kampau pawl:  Teizangte Hau Cin Khup in a pano Do Thawng’
nek dingin siah kaihna ding khua kimkhat pia hi.  Do Thawng in khual a
zin’ ding sialin a gamh luah dingpa Pau Khua Mang in, kaw’ pai ding
ci-a a dot sialin ‘Khuano kual ah’ ci den ahih manin tua kimteng
Khuano Kual kici suak hi.  Tua khuate pen Dimpi, Dimlo, Suangpi,
Phunom, Thangnuai, Taakkhawl, cih bang . . . khua sawm-le-thum pha uh
hi.

8. Tedim kampau pawl: 1857 kumin Lushai gal leh Meitei gal a ven’
ciangin Tedim khuapi ah Zo, Vaiphei, Teizang, Diim, Thahdo, Gangte,
Sihzang, . . . kiptak in tengkhawm uh a, inn 300 val bang a phak uh
ciangin, ki-ukna zong haksa pian cipcip ahih manin tua teng kigawm-in,
khua laizang lamdung- a Khangnote’n a zat uh kampau (kihelzau) pen
1860 kum ciangin Kam Hau Thukhun’(Regulation) 27 teng leh Tedimkam,
ci-in kipsak uh hi.  Tua a kihelzau kampau a zangteng Tedim-kampau ci
uh a, 1919 kum ciangin J. H. Cope topa in Zolai Sim Bu a bawlsak
ciangin hih Tedim Uk sunga kam tuamtuam apau khua khempeuh tawh
thukimna om bangin Tedim kam-in bawl a, a khua-nung ciangin‘T -Tedim
pau, eimau pau’ ci-in  Zolai sinna-in kinei hi.





Thukhupna

 Pupi Zo suan leh Ciimnuai vontawi ahi khempeuh sim leh zo, tuipi
galkhat dongah a  kikhen zongin laigui zom khat, puan khat
zawngkhawmte a hihlam mangngilh ding hi lo hi. A kibat lohna neucik a
omte sutlo zawin, a kibatnate uh gawmkhawm a, a minam uh leh a gam uh
--Zogam, Zolei zun khawm diamdiam ding hizaw hi.  Ngeina, kampau, leh
laite kemin, zangin, zun khawm diamdiam thei leh, Zogam a pal lun
semsem ding hi.

Hih i  gelh Zo Khangthu  tung tawnin Zomite unau laizom i hihlam tel
in hong kipum khatsak semsem ding hi,  ci-in ka lam-en hi.  Pasian in
Zomite’ thupha ahi dingin hih lai asim mi khempeuh Thupha hong pia ta
hen.  Amen !

 Et kak laibu te (Bibliography)

C. Thang Za Tuan. “Zomi te Pusuah Cilna, Khanlawhna Leh Khantohna,”
Tedim   BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin
leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.

C. Thang Za Tuan (Prof. Ph.D), Advisor of ZBCM, Lecture hand out given
in Tamu ZBCM Youth Conference, in May 2004.

Cin Za Nang, Cin Sian Pau leh alawmte. “Zomite Pianna Thu,” Sezang
Khua Kum 100 Cin Magazine,2004.

G. K. Dal. “Ciimnuai Mi, Tedim Mi,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden
Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte.  Yangon: MBC
press,1999.

Hau Khan Langh.  Suangphei Khua Hualnam Beh Kipawlna Laibu. 2008.

Khen Za Sian.  “I Pu I Pate’ Sul,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden
Jubilee Magazine, eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC
press,1999.

Ngulh Khaw Suan. “Etlawm Mualkuam Zogam Nuam,” Tedim BEHS No.1 Sangpi
Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon:
MBC press, 1999.

Ps Kham Do Nang. “Zo Khang Tangthu,” Gamngai 21st Century Thanksgiving
Magazine. ed. Cin Khen Mang. Yangon: Hebron Printing Press, 2008.

Tuan Khaw Kham. “Zomi Tawh Kisai Theihhuai Thu Tuamtuam,” Tedim BEHS
No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine .eds.  H.Gin En Cin leh
adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.

Vum Lian Thang.  “Ciimnuai Pana Tedim Mite,” Tedim BEHS No.1 Sangpi
Golden Jubilee Magazine.  eds.  H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon:
MBC press, 1999.

(Chin, Zomi leh Ciimnuai-mi)

HIH ZONG NA EN KAWL LE UH CIN  http://youtu.be/2orNHvCOEcU 

CHIN pen sengam pua pusuak lo hi cih na za din ghi. sen te tung pan.

Tuesday, December 17, 2013

ZOLAI HONG PIAN KHIATNA BY: PAUL THANGPI, GERMANY

ZOLAI HONG PIANKHIATNA
- Paul  Thangpi, Germany

Thupatna
      Joseph Herbert Cope (Cope topa) in Zomite anungta Pasian thu hong muam ding, Leivui pan hong lamto ding leh niinphual pan hong domto dingin 1910 November kha ni 1 ni-in Tedim hong tung hi. Zomite in Pasian thu sim theih nang leh leitung ah khuasak theih nangin 1913 kum in sim theih ding LAI hong bawlsak-a tu in Kum 100 (1913 – 2013) hong cingta hi. Tua LAI in Zomite’ nisim nuntakna, thu leh la kizopna leh Pasian thu simna in akizang ZOLAI ahihi.
      Roman Alphabet mal 20 bek tawh hong bawlsak Zolai in tel baih in, zat nuam a, leitunga Pau tuamtuamte ahibangin kigelh thei hi. Tulaitak in Kawlgam, India leh leitung gam tuamtuamte ah Zolai a zang mi Tulza-thum leh, tulsawm-li leh tul-li (344,000) om hi ci-in Leitung Kampau tuamtuamte akancian Ethnologue in naciamteh hi. Zomite in Zolai i neih manin leitungah Minam khat in hong kiciamteh-a lungdam leh angtan huai mahmah ahi hi.
Zopau hong Kipatkhiatna
      Leitung ah Pau nam 7,105 om hi ci-in Linguistic Society of America in ciamteh hi. Hih Pau teng nampi (4): Indo-European (Europe lam), Sino-Tibetan (Asia Lam), Semitic (Arab, Israel, Sehnelgam lam) leh Bantu (Africa lam) cihbangin kikhen hi. Sino-Tibetan sungah pau nampi 250 omin Tibeto-Burma Pau nam khat in kihel hi. Tibeto-Burma Pau nam sungah Pau nam 400 bang omin Zopau nam khat in kihel ahihi. Minam khat a suah theih nadingin Pau neih masak kisam-a tua Pau tawh kizop theih nangin Lai neih hong kul hi.
      “Lai” cih kammal Zomite in tanglai hun pekpan i neih ahi hi. English in ”Script” ahk ”Writings”, Sen ten ”Jiaoben” ahk ”Xin”, Mogolia ten “Bichig”, Tibet ten ”Bod yig”, Kawl te’n “Sa” cihbangin na nei uh hi. Falam, Khalkha lamte in ”Ca” ci-in Kawllai pan alak ahi hi. Laibu acih uhciangin “Ca ouk”, Laivuan acih uhciangin ”Ca mi puai” cihbangin Lai tawh kisai Kawllai pan tampi na la uhhi. Zopau in Lai aat, Lai-aatpi (General Secretary), Lai-aat lohbu (Blank note book), Laibu, Laidal, Laihuan, Lai hawmpa, Laihawmnu, Lai-ip, Laikung, Lailu, Laimal, Laisiangtho, Laisuangpi (Black board), Laitai, Siktawhlai khetna, Zum Lai-aat cihbangin kuama kiangpan kawmlo in tanglai hunpek pan i neih ahi hi. Tanglai a ih Zopau-in bang cidan Pau hi lian ding hiam cih kithei cian lianlo hi.  Ahizongin Tibet leh Kawl pau siksan Pau nam khat ahi hi. Tibet pau leh Zopau etkaakna:
Zopau                            Tibet pau
Khat                              Chick
Nih                                Nih
Thum                            Sum
Li                                   Zhi
Nga                               Nga
Mit (eye)                       Mit
Na (ill, sick, pain)           Na
Numei, Anu (Female)    Mo
Sa (hot)                        Tsha
Sa (meat)                     Sha
Nga sa (fish meat)      Nya sha
Si (die)                          Shi
      Zopau in mitna (eye sore) pen Tibet pau in mitna mah hi pah hi. Zopau in mi nga si (five persons die) pen Tibet pau in mi nga shi mah hipah hi. Tua ahih manin tanglai i Zopau in Tibet pau tawh kinai-in Tibet gam pan hong piang-khia pau ahihlam kimu thei hi.

Zomite’ Lai Neih Masakna
      I pu i pate Tibetgam pan Kawlzang kizuan in Kawlzang pan Khamtung azuat ding ciangin makai unau nihte apa in Tu leh Ta, Suan leh Paakte zat dingin Lai pua sak hi. A u adingin Savun tungah aat sak in, a nau adingin Guapum tung ah aat sak hi.  A nau ahihleh Khamtung ah teng nuam loin Zanggam ah ciah kik hi.  A nau Zanggam a zuat kik zawh kum sauvei hun khat ciangin a u kep Lai teng kawtsak in nisa a pho na ah Ui in tuah sakin mukik nawnlo hi (Ui in neksak hi dingin kium mawh hi). Tua hunpan kipan Zomite in Lai nei nawnlo hi kici hi.
      Hibangin a mansuah tak ciangin a u in a nau kiangah “Lai mansuah ka hihmanin Lai hilh dingin Khamtung hong paito in” ci-in vaikhak hi.  A nau zong Khamtung hong paito kik in a u te’ Lo khawhnate hong mu hi. Tua ciangin a u tenna Khua a pai ma in Lo sungteng ah hong pai masa hi.  A nau in a u’ Lo khawhna Lo sung hong pai masa hi. Tua ni a u Lo kuanlo ahihmanin a nau tawh kimu khalo hi. A nau in a u Lo sungah a ma theih ngeiloh Lo khawhna van zatte, Lo hunna Thaangsiahna, Zusa Vasa matna, Lo tuilakna atuamtuamte a muhciangin hibangin ngaihsun hi “Ka u in hibangin na lamdang a thak  atuamtuamte ngaihsun thei, bawl thei ahihciang Lai mangngilh lo ding hi.  Lai ka mansuah acih hang’ hong khemna hi ding hi.  Kei tungah banglo khat hong bawl nuam hi ding hi” ci-in ngaihsun-in a u tawh kimu loin ciahsuk kik hi.
      Hibangin a nau hong paitoh lam a u in tua ni-a Lo kuante’ tung pan thei a, ahizongin Lai ngah kik nawnlo hi. Tua hun akipan Zomite in Lai neilo-in kiomsuak hi, ci-in tangthu ah kiciamteh hi. Nidangin khangluiten Laikung, Laidal cihbang zang nailoin Suangpeek tung, Singpeek tung, Savun tung cihbang ah a zum, a hiam khatpeuh tawh Lai na at uh ahih manin min dang nei nailoin ”Lai aat” naci uhhi. Sanginn-a sang Siate Lai hilhna (black board) pen ”Laisuangpi” kici hi. Nidangin Suangpeek tungah Lai ki at ngei ahihna kimu thei hi. Tuhun ciangin Laikung, Siktawhlai khetna, Computer, Laptop cihbang hong om ciangin ”Lai gelh” , ”Lai khen””Lai meek”, “Lai copy”,  ”Lai email” cih bangin kizang hi. Tua ahih manin nidangin Zomite in Lai nei ngei i hihna hong musak hi.
Pau Cin Hau Lai Zatna
      Pu Pau Cin Hau Tangthu atomin : 1859 kum December kha in Tedim khua Pu Khan Lian leh Pi Cing Zam te sung pan hong piang hi. Pu Khan Lian in tapa 8 nei in Pu Pau Cin Hau pen a lina, Rev. Hau Go’ pano ahi hi. Pu Kam Hau khan sungin Tedim ah teeng in Englandte hong khan ciang Lailui khua ah galtai-in na teeng hi. A nungciangin Mualbem khua ah na teeng hi. Aneu tuung a kipan kum 15 sung tawntung kumzawnin Khanglui ngeina biak theih khempeuh bia-in, thoih theih khempeuh thoih-a dam tuanlo hi. Ni khat a lungkia lua-in kisiam-mawh, kicimtakin amah-le-amah kikaplum dingin Thau khat tawh pai khia hi.  Khua nawl a tun ciangin Sakhi khat na tai dihdih in a kap leh kha pahlian ahih manin ama kithah nading Thautang om nawn lo in Sakhi khat tawh ciah kik hi. 
      Tua khit akipan mangmu zelzel in Pasian in “Van leh Lei a bawl Keimah Pasian hong bia inla damna hong ngen in damna kongpia ding hi” ci hi. Pasian kiang ah damna anget leh dam takpi hi. Midang tampite thunget sak in mitampi in damna ngah hi. Tua hun laitakmah in Tedim ah Nuam Dim akici kamsang numei khat om hi. Pasian in Pi Nuam Dim tung ah  ”Ka thu a zeek khia dingin Pau Cin Hau ka teel hi” ci-in na gen hi. Tua bangin Pau Cin Hau Biakna hong piang hi. A sawtlo in Khamtung bup ah gamkang bangin hong kizeel hi. A tapa upa pen Pasian tamhsak in Sian Khaw Cin na phuak hi, Zomite sungah Pasian min atamh masa pen ahihi. Kum 1948 December 28 ni in Mualbem ah a leitung nuntakna nusia hi.
      Pau Cin Hau Lai hong Piankhiatna : Pau Cin Hau lai in  ”Zotual Lai” ahk ”Laipian Lai” zong kici hi. Kum 1899 in Pasian in Pu Pau Cin Hau Zomite zat ding Lai mangmuhna tawh musak hi. Tawlkhat sung Pasian in hilhin a Mangmuhnate midangte tungah a hilh theih nadingin 1902 kum in sim theih dingin Lai tawh hong bawl hi. Lai hong mukhia ahih manin ”Laipianpa Pau Cin Hau”  ci-in kithei hi. Pau Cin Hau Lai in Lim tawh akisim (Logopraphic Script) Lai nam ahihi. Atuungin mal 1053 pha-a abu in bu 6 pha hi. 1931 kum in hong puahpha-in Lailung tawh akisim (Alphabetic Script) Lai nam in hong pianga mal 57 pha hi. Mal 57 sung pan mal 37 te Lailung (consonants leh vowels) hi in, mal 20 te Dawngtawi (tone marks) te ahi hi. Laidal tung leh Suangpek tung ah gelhin midangte na hilh sawn hi.
      Pau Cin Hau Lai Kizatna: Zogam ah Sangmangten Lai hong bawlsak ma in Pau Cin Hau Lai bek kizang hi. Zogam sung bekthamloh Manipur leh Luseigam Zomite‘ tenna dongin kizel man hi. 1917 kum Piantit pai lai in Pau Cin Hau Lai zangin innlamte tawh kithuza uh hi. Kumpite tungah lungkim lohnate a koh ciangun zong Lai dang theilo ahihmanun Pau Cin Hau Lai mah tawh na gelh uhhi. Sangmangte in Pu Pau Cin Hau kiangah ”Kipawl ni in sem khawm ni” ci-in na zol a ”Kei a pen, ko gam tawh kituak dinga Pasian hong piak tuam hi-a, no a pen gamdang Biakna hi-a, ko tawh kituak lo hi” ci-in na mang nuamlo hi. 1931 kum in British and Foreign Bible Society in Pau Cin Hau Lai tawh Mualtung Thuhilhna (Mate Laisiangtho alian 5 sung) Dal 500 khen uh hi. Census of India 1931 Volume XI Part (I) laimai 194-195 sungah “Pau Cin Hau Lai” ci-in kikhum hi. Tu hun ciangin Laipian (Siangsawn) Pawlpi sung ah kilim zat mahmah hi. Leitung a Sang minthang tampi pan in Lai lam Thuthuuk Kankhiatna (Research) bawlte in Pau Cin Hau Lai na lim kan mahmah uh hi.

Kawllai Kizatna
      Sangmangte Zogamah na hong sep uh ciangin Lai lo tawh maban zom theilo ahihmanin Kawllai hilh dingin Karen Siate pawlkhat hong cial uh hi. 1904 kumin Sia Shwe San Khuasak ah koih uh hi. Pasian thu a telmuh theih nadingin nitak in Lai hilhin kum khat a cin ciangin Kawllai a sim thei omta hi. Pu Hau Cin Khup in Tedimah Zum akah ciangin Kawllai sim theite amuh ciangin thupi sa ahih manin Vuandokpa (Sub Divisional Officer) kiangah Tonzang ah Kawllai hilh ding Sia na ngen pah hi. Vuandokpa in ”A Sanginn ding leh Siainn ding na lam inla na zawh ciangin a Sia ding keiman hong vaihawm ning” ci-in na gen hi. Pu Hau Cin Khup in zong Sanginn ding leh Siainn ding lam pah-in a zawh ciangin Vuandokpa theisak pah hi. Vuandokpa leh Rev. Cope kikumin Sia Po Ku paisak in 1905 kum in Tonzang ah Kawllai sang kihong hi.  A hon tuungin Sangnaupang 40 bang pha-in kum bei kuan ciangin 70 bang hong phato hi.
      Khamtung bup ah Khuasak leh Tonzang ah Sang a om masa pen hong suak hi. Tua hunlai-in Zogam ah Kawllai bek kisin ahihmanin Lai theite in a Laigelhte leh Mualsuangte Kawllai vive tawh na gelh in tudongin muhtheih dingin omlai hi. 1909 kum ciangin Kumpi in Tedim leh Lennakot ah Kumpi Kawllai Primary Sang hong hi. Tua hi in Biakna Sang (3): Khuasak, Tedim, Tonzang tawh akigawmin Sang (5) kinei hi. 1920 kum ciangin Biakna Sang (3): Theizang, Limkhai leh Dolluang ah kihong ahihmanin Zogam ah Primary Sang (7) kinei a Kawllai vive tawh kisin hi. 1923 kum ciangin Khuasak ah Biakna Sang tan (6) ciang kihong hi. 1925 kum a kipan Zogam ah Kawllai kiphiat in Zolai sin kipan hi. 

Zolai Neihna
      Joseph Herbert Cope (Cope Topa) Tangthu atomin: Joseph Herbert Cope 1882 November 21 ni in Philadelphia, Pennsylvania, USA ah suak hi. 1899 kum in Tui kiphum hi. 1904 kum in Pennsylvania University pan B.Sc. (Bachelor of Science) Degree ngah in  1908 ciangin Rochester Theological Seminary pan B.D. (Bachelor of Divinity) ngah a tua kum July 7 ni in Ordination kipia hi. Kum 1908 September 3 ni in Elizabeth Coldwel Smith tawh pumkhat suah kitenna nei hi. Tapa 3 Joseph Howard Cope, Harry Cope leh Appleton Danforth Cope te nei uhhi. 1908 December 21 ni in Khalkha hong tung in Sangmang Carson sih tawh kituak ahihmanin Khalkha-ah kum 2 om in 1910 November 1 niin Tedim hong tung hi.
      1913 kum in a masa pen Zolai Simbu hong bawl sak hi. 1919 October kha in Zolai tawh laihawm masapen ”Tedim Thukizakna Lai”  hong phuankhia a editor sem hi. Kumpi’ sawlna tawh Tedim, Falam, Hakha pau tawh a bawl Laisimbu avekpi in 35 pha a 1923 November kha in kumpi in ”Kaisar I Hind” cih pahtawina Ngun Medal pia hi (Kaisar German pau pan hong pai Ukpi cihna hi-in, Hindi leh Urdu pau tawh ”Kaisar I Hind” a khiatna in ”India gam Ukpi” hi-a England kumpi ukna India gam sunga nasep thupi asemte pahtawi na-a kipia ahihi). 1935 June 10 ni in Colgate University in Honorary Degree Doctor of Divinity (D.D.) pia hi. Zogam simlam Mindat, Kanpetlet lamte’ ading a bawlsan laitak 1938 June 11 ni zingsang nai 5:00 hun in Gilsan leh Khuasik natna tawh Khalkha ah hong nusia in  June 12 ni in Rev. A.E. Carson kivuina han kiangah kivui hi. Khamtung gam sunga a om hun khempeuh Kum 25 leh Kha 7 (ni 9,419)hi a, akhuan 3 vei ciahin ni 1,345 sawt hi.
      Tedim Khuapi pan Taangkam (Pautang) khat hong Piankhiatna : Tedim khua Guite Pu Gui Mang in AD 1550 pawlin sat hi ci-in tangthu ah kiciamteh hi. Ahi zongin kiim leh paam pan galten na sim zel ahihmanin kilal san zel, kibeel kik zel hi. 1806 kum pawl ciangin Pu Kam Hau in Lamzaang khua hausa asepna panin Tedim khua ah na teng hi. Inn leh lo kician zong neiman nailo in galten na sim zelzel ahih manin Lamzaang khuaah ciahkik hi. 1810 kum ciangin Pu Kam Hau (Sukte), Pu Mang Gin (Hatlang), Pu Khoi Lam (Hatzaw), Pu Pau Vum (Sukte), Pu Tel Khaat (Thawmte), Pu Lam Dong (Tawmging), Pu Kam Vial (Bawmkhai), Pu Kim Thuam (Zillom), Pu Pau Am (Samte), Pu Cin Kim (Samte) leh Pu Gen Cin (Lethil) te kipawlin Tedim ah na teng kik uh hi. Gal akici khempeuh na hungzo ahih manin midangte in Tedim hong bel in a sawtlo in inn 30 hong pha-a Pu Kam Hau in hausapi sem hi.
      1848 kum ciangin galvai, savai, thusia, lasia, a om ciangin hoih tak-a ki uk theih nadingin Thukhun hong bawlin tuhun dong mah akizang ”Kam Hau Thukhun” (Kam Hau Upadi) ahi hi. Tua Thukhunte hangin Zomite sungah khat-le-khat mawh kimaisakna, kilemna, ki-itna leh kipawlkhop theihnate hong om theita hi. Tua ahih manin Tedim khua pan in Zomite Khuatheih kipatna (civilization) hong piang ahi hi.
      A sawtlo Tedim khua inn 300 hong pha in hi bangin hong teeng khawm uhhi.
      Bonuai veng: Tu laitak a galkap tualpi nuai nitumna lam teng hi a Pu Pau Vum leh Teizaang mi pawlkhat teeng uh hi. Galkap Tualpi pen Pu Khua Cin’ innmun ahi hi.
      Botung veng: Pu Khua Cin inn tungsiah nitumna lam teng hi a, Pu Za Tual leh Teizaang mi pawlkhat teeng uh hi.
      Vaiphei veng: Bonuai veng pan a khanglam nisuahna lam teng hi a, Vaiphei miteng teeng uh hi.
      Sekzaang veng : Sakollam Ngennung lamka panin leilu lam teng hi a, Guite miteng teeng uh hi.
      Khuangzaang veng: Col. Dal Za Kam’ inn dungto teng hi a, Thahdo miteng teeng uh hi.
      Khua tuamtuam mun tuamtuam pan hong bel uh ahih manin pau leh ham hong kihelzau gawpin asawt loin tu laitak a i zat Tedim pau hong piangkhia hi.
      Zolai bawl nangin Tedim Tualsuak Pau kizatna: Cope Topa 1910 kum in Tedim hong tun ciangin Sihzang kampau Zomi sungpan Pu Pau Suan leh Pu Thuam Hang te Khristian na suak khin uh ahihmanin amau tawh kithuah in Sihzang pau na sin pah hi. A sawtlo in hong siam in Zolai a gelh masakte Sihzang pau in na gelh hi. Zogam Leilu lam ading Lai hong bawlsak taktak ding ciangin Tedim gam sunga pau tuamtuamte sungpan bang pau zang leng mitamin thei kim pen ding, tangzai pen ding cih hong ngaihsun hi.
      Tua ahih manin 1919 kum in Tedim Vuandok Zum ah Tedim gam hausa lianteng kikhawmin gambup ah Sihzang pau zat dingin thu kisung hi. Cope Topa in ”Hat Lian Bu” (Jack The Giant Killer) kici Sihzang pau tawh a gelh, laigelhloh dal 20 bang a phading tangthu khat hong simkhia hi. Tua ciangin Thado, Zo (Zou) leh Paite kampau Zomi tengin Sihzangkam a teltheih loh lam uh hong pulakkhia hi. Tua ahih manin bang pau in Lai bawl ding cih anuai-a bangin hong kikum in hong khensat uhhi.
      Tuimui hausa Pu Mang Za Thang in: ”Paite pau-in bawl le hang kithei kimlo ding hi. Tedim khuapi sung-a kizang kampau tawh bawl le hang kitel kim pen ding hi” ci-in a gen ciangin Haiciin hausapa Pu Tual Pum in ”Tu-a Tuimui hausapa genna pen a man hi” ci-in thukimpih hi.
      Hiangzaang hausa Pu Zam Khaw Thawng in: “Ko Thahdo pau in om leh kithei kimlo ding hi. Tedim khuapi a kizang kampau tawh bawl ni” ci-in gen-a Hangken hausa Pu Kam Pum in “Tu-a Hiangzang hausapa gen pen ka thukimpih hi” ci hi.
Saalzang hausa Pu Zaang Khaw Lian in zong: ”Ko Zote pau in om leh kua mahin tel kim lo ding hi. Tedim khua akizang pau mah hi leh kitel kim pen ding hi” ci-in agen ciangin Mantuang beh Phaitu hausapa Pu Khan Thawng in ”Saalzang hausapa gen pen man hi” ci-in thukimpih hi.
      A tung-a bangin hausa lian 6 te in agenna uh hausa leh upa akihel khempeuh in zong thukimpih hi. Mipite in lungkimna aneih khit uh ciangin Cope Topa in kipsak-a tua hun akipan Tedim khuapi-a kizang ”Tedim khuapi Tualsuak Pau” tawh Lai hong bawl sak ahi hi.
Zolai Khantohna
      1913 kumin Cope Topa in ”Tual Lai Sintawmna Bu” cih Laibu khat hong bawlsak in, tua pen Zolai akigelhcilna ahi hi. 1914 kumin Sihzang Pau-a kitei La dawng 24 apha hongbawl in Zomite in Labu i neih masak pen ahi hi. 1915 kumin  Zolai tawh sim theihdingin Mate Laisiangtho hong gelhsak hi. 1918 kumin La dawng 100 apha Zolai tawh hong suak hi. 1919 October kha in Zolai tawh laihawm masapen ”Tedim Thukizakna Lai” (The Chin Hills News) hong hawmkhia a, Cope Topa in editor sem hi. Tua laihawm sungah ”Tedim mite laisim thei tampen ahih manin Tedim pau in kibawl hi”, ci in na gelh hi. 1923 kum ciangin La dawng 283 apha Zolai mahtawh hong suak leuleu hi. 1924 kum ciangin Tanbul (Primary) sang khempeuh ah Zolai tawh sin sak ding kithukim hi.
      1925 kum akipan Cope Topa hong bawlsak Zolai Tan 4 ciang Primary Sang tengah sin kipan hi. 1926 kum in Sangte ah sin dingin Zolai tawh Leitung thu leh Gamthu (Geography) hong bawlsak in, 1927 kum leh 1931 kum ciangin tua Laibute mah hong puahphat sak kik hi. 1932 kum ciangin Zolai tawh sim theihding Laisiangtho Thuciam Thak  buppi hong tei sak hi. 1977 kum ciangin Laisiangtho Buppi (Thuciam Lui leh Thuciam Thak) Zolai tawh sim theih dingin kinei a Sangmangte gah mah ahihi. Cope Topa in Biakna sunga zat dingin biakna Laibu, Lai Siangtho bu, Labu cihte hong bawlsak banah Sangah sin dingin Gamthu bu (Geography), Nate’ thubu (Science), Ganan bu (Mathamatics) leh Laisimbu tuamtuamte zong hong bawlsak lai hi.
      1914 kum-a kibawl Labu neihmasak pen sunga Doxology anuai-a bang ahihi:
Thu pha khem piu hawng pia To Pa, Le tung mi hing a min phat ta,
Van tung mi zong in To Pa Pi, Jesu, Kha Shiang Tho min phat hi.
      1915 kum-a kibawl Mate Laisiangtho 4:1-3
“A tu ciang in a doi mang pa je et ding in a Kha Shiang Tho in Jesu gam lak a a pai pi hi. Ni sawm li le’ zan sawm li an ngawla a nung ciang in a gil hawng kiel hi. A je et pa in hawng nai a, Nang ma in Pashian ta pa n’ hi le’ hi shuang te kho mun n’ shuawk sak in a ci hi.”
      1923 kum-a kigelh Lungdamna  Zawhang Laisiangtho 3:22, 28
“Tu a nung ciang-in Zheishu in a nungzhui-te tawh Zhuda gam-ah pai uh leh tua san tak-ah amaute tawh a om khawm a tui shung-ah a phum uh hi. 3:28 Keimah in, Khazhih kah hih kei hi, Khazhih mai-ah hong pai sak pa kah hi, ken ka ci hi.”

Zopau Zolai kemcing ni
      Leitung ah Pau nam 7000 val a om sungpan Kaal 3 sim (every three week) in Pau nam (1) ta beimang hi kici hi. SIL International in agenna ah tulaitakin Kawlgam ah Pau nam 117 om in tua sung pan nam (5): Anong (kachin pau nam khat), Hpon (Kachin pau nam khat mah), Taman (Khamti, Homalin, Sagaing Division), Pali (a pau kizang nawnlo a Lai bek kizang lai) leh Wewaw  (Kayin pau) hiteng a pau mi om nawnlo hi kici hi. Tu zawh kum za khat ciangin Kawlgam ah Pau nam 50 bek kipau lai ding hi kici hi. 
      Tulaitak in Chin State (Zogam) sung ah Pau nam 31 om hi. Tu zawh kum 50 ciangin Pau nam 15 bek pha ding hi. Pawlkhat mangthang ding-a tua a mangthang dingte: Khongso (Paletwa), Bawm (Chin State, Mizoram, Tripura), Tuiship (Kanpalet, Paletwa), Ta-aw (Paletwa), Kaang (Mindat), Lautu (Matupi, Thantlang), Mro-khimi  (Paletwa), Rawngtu (Mindat), Senthang (Khalkha, Thantlang, Gangaw, Kalay), Songlai (Paletwa), Tawr (Khalkha), Thaiphum (Matupi) cihbangte ahihi. UNESCO in a genna panin India gam-a om        Pau tuamtuam a bei thei ding 196 sung panin 103 pen a bei hak nawn lo dingte hi ci hi.
Pau bangci bei thei hiam?:
(1) Tu leh tate in zang nawnlo, nu leh pa te in tate ei pau siamsak zolo, hilh lo. (2) Khangthakte in zat ding maizum pih, daihpih ngamlo, a sawtna ciang pau thei nawnlo. (3) Ei Lai tawh laigelh lo-in midangte Lai tawh gelh, Lai kigelh a om loh ciang‘ sim ding zong omlo pah. Gtn. in Khasi (India gam Maghalaya State sunga om minam) te in a gamah Khasi pau sang‘in Kala pau leh English pau zangzawta ahihmanin a Pau uh sawt zang nawnlo dingin kimu uhhi. Chin State (Zogam) ah Lautu kampaute Thangtlang Myone leh Matupi Myone te ah khua 17 om-a amau pau sangin Khalkha pau leh Kawlpau lim zatzaw ahihmanin asawtlo in abei thei dingin ki ciamteh hi.
            Zomite ki-en lehang i pau sawt i len zo lai ding hiam? Lungngaihhuai ka sa hi. Kawlgam (Mandalay, Yangon, Gunkhawm khangsiah ) ah khangthakte in Kawlpau bek zang ta hi. Zopau pau sunsun le-uh Kawlpau tawh helh in pau melmel ta uh hi. Mizogam ah nu leh pate in ei pau zang lai liamliam in, tate in Mizo pau bek zang hi. Min gelh ciangin anungah Lusei min gelh danin ..a leh ..i vive kizang ta hi. America, Asia, Australia, Europe, Nitumna gamte ah khangthak Zomite in ei pau zang nawn loin, nu leh pate bek in zang lai hi. Tate tawh ei pau in ki ho thei nawn lo hi. Tate khangah ei pau kizang nawn lo ding cih theihsa ahihi. I Pau bei leh i Lai zong abei ding ahihi. 
            Tua ahih manin Zomite in i Pau leh i Lai a bei lohna dingin bangci leng kemcing thei ding i hiam, cih lim takin ngaihsut huai hi. A hi theizah in i tate ei pau tawh hopih in siamsak sawm ding. Pawlpi leh kipawlna tuamtuamte in khangthakte adingin Zopau, Zolai leh Zongeina sinna neihzawh ciat nang hanciam ding. Zolai, Zopau tawh Laibu, Media, Journal atam theithei nei-in thapia-a i panpih ciat ding deih huai ka sa hi. Zopau Zolai kemcing ni.
Ekkaak laibute:
1)    Ethnologue: Languages of the World, 17th 2013 Edition by Lewis, M. Paul, Gary F. Simons and Charles D. Fennig, Published by SIL International,  Dallas, Texas, USA
2)    Gin Hau Pum Sia, ”Rev. Dr. Joseph Herbert Cope (1882 - 1938)”  Posted on Phuitong Liim, posted by Dr. Hau Za Cin on March 1, 2009
3)    G.K. Nang Rev. Dr., Article: ”Beginning of Christianity in Mizoram and Chin Hills”
4)    G.K. Nang Rev. Dr., Article: ”Pau a bei thei thu hi”,  posted on Tongsan News Journal, 2009
5)    Gin Sian Pau Sia, Article: ”Cope Topa Nuntakzia Tomki”  Posted on Tonsan International Media Website
6)    Kam Khua Mang Pu, Khamtunggam Tangthu le ki ukna thu”, Sukte Chronicle III pp. 19-20.
7)    Khen Za Sian Rev. Dr., Article: ”Tedim Pau Icih”
8)    Khoi Lam Thang Rev., Article: ”Tedim Kam”
9)    L. B. Naylor, A Practical Handbook of the Chin Language, pp. 46-47.
10) List of Languages, Wikipedia the Free Encyclopedia
11) Luan Za Cing Pi, Khamtung ah Lai le Sang i neih hun”, Sukte Chronicle IX, pp. 35-38.
12) Stephen Hre Kio Rev. Dr.Presentation: ”Concerns on Chin Language”  posted on Youtube
13) Tawmging Beh Khang Tangthu Laibu: 1st Edition Published 1973,p. 37.