Sunday, September 22, 2019

TANGLAI CHRISTIAN LEH TULAI CHRISTIAN

TANGLAI KHRISTIAN V/S TULAI KHRISTIAN:
01. Tanglai Khristian masate in hih leitungah a iplah luat ding uh om khollo ahih manun haksatna a thuak uh teh VANGAM ngai-in na thum zel uhi; Tulai Khristiante in hih leitungah Vangam thute sangin i iplah ( khiaklah ) ding tamzaw ta ahih manin Vangam nopdan ding phawkin i nei kha nawn kei uhi.

02. Tanglai Khristian masate in Vangam a ngaihna late uh phuakin sasa uha; Tulai Khristiante in Vangam ngaihna late phuak cih thadah a kiphuaksate nangawn kisa zo nawn lo hi.

03. Tanglai Kristian masate Pasian tungah cihtak ding na kidem uha; Tulai Khristiante ahih leh lawhcin ding kidem uhi.

04. Tanglai Christiante upna tawh haksatna thuakin mainawt uh a Tulai Christiante muhna leh nopsakna ding kametna tawh mai kinawt zawta mawk hi!

By: KLCMangpu


Friday, September 20, 2019

ZOMI A DING MAPANNA TOMKIM

ZOMI ADING MAPANNA TOMKIM
I muan Zomi makai khat in “Zomite adingin na mapanna tomkim hong gelh in hong sutuahtuah om hi”  hong ci ahih manin tomkim hong gelh ing. Sermon leh interview a ka gente a kitelkhial thei ding mun teng edit bawl a a post zelte hang ahi hi.
1. 1986 pan tu dong Zomi Zogam it nading la phuak zel ing.
2. 1990 kim (a kum tel lian nawn lo)in Pu Cin Sian Thang leh Pu Thang Lian Pau ka khua ah hong pai a, ZNC ah na lut pah ing.
3. 1990 kum ka pianthak a kipan biakna lam tawh Pasian leh Zomite adingin mapang ing. 
4. 1992 pan tuni dong khamtheih a zang Zomi khangnote pattah kipan ing, tu-in tua khangnote biakna leh leitung lamah Dr. dong a tung om ta uh hi. 
5. 914 ah kigawm theih nading, thu sung dingin makaite hong sehna tawh Tedim ah sun hun khat leh nitak hun khat zang ing. (Video link koih ing)
6. 914 ah kigawm nading Tahan Zolun ah laihawm ding ka copy sak lai-un nasem makaipa in “No hih 914 lai na hawm sawm uh kumpi in gammi-in hong ciamteh kei leh bang cih ding” hong ci ahih manin “Zomi cih man a hong thah uh leh zong sih ding kizo hi ung” ci ing.
7. 914 thugen dingin Hakha ah i ulian teng kiang kuaman mai-ngap phalo ihiam Hakha pai dingin kei hong kisawl a ZYA khangnote tawh ei mawtaw mah zangin va pai ung. Lotdaw pupi Hau Khen ten ka gen uh leh maisan sain kikhen ung. CCF pawlpi ah zong gen thei ung.
8. Kawlzang pan ZCD MP khat i ngah nadingin Galilee Biakinn tualah makaite hong seh bangin thugenna nei ing.
9. Singgialzang ah ZCD phutin ei mawtaw mah tawh va pai ung, ka pute baang tungah ZCD signboard va suang ung.
10. ZCD ten MP a ngah theih nadingin Zolen ah ei mawtaw mah tawh va paipih ing.
11. Sia Pau inn a kihal lai-in “LAMKA BUAINA LEH JESU” cih thulu tawh kilem nading lai gelh ing. 
12. Lamka crusade panin “Nupite, ei inn hal ding hilo, i gam adingin khitui tawh thungen zaw ding” ci-in itna tawh thuhilh ka hih manin hong sang siam uh hi. 
13. 2015 Mencim leh tuikhang dongtuah lai-in Zogam khuapi khuata ah Topa hong piak mawtaw tegel ahi zongin Cycle leh khe mahmah tawh ahi zongin i sanggamte huhna puak kawikawi ing.
14. Kawlgam ZYA kiphuat cil lai-in innvak ngiatin ZYA ah i kipawl loh phamawh cih thu gen kawmin makai masa teng tawh fund zongin innvak ciatciat ung. Tuciang dong mah ko ang-ip sawkin na pia zel ung. Tonzang leh khua pawlkhat ah crusade bawl kawmin ZYA phut kawikawi ung.

THU KHUPNA
Tu in ka kum zong tam toto ta a, minam vai ka sepna om sunsun lah hawmthawhna vive ahih manin pilna siamna neite sep dingin ka koih thei ta a, amau ka muang hi.
                 Ahi zongin kei ading a, a nuntakna hong pia Topa Jesu adingin bel ka nuntakna a bei dong ka sem ding a, ka laitah laitak in zong “Topa Jesu sang un” ci kawmin ka si ding hi.

Lungdam 

Lai at: Khuata mipa
             Langh Do Khup


Friday, September 13, 2019

ZUI-NGAM IN

Abraham in Pasian sapna umin zui ngam hi: Ur khua panin Pasian in Abraham a sapkhiatin a pai nading lamlak gamlim ( road map ) pia lo hi. Hangsantakin a inn panin a zi leh Lot tawh hong kipankhia uhi. Hih mi nih tegel kisapkhiatdan pen mihing ngaihsutna bangin a ngaihsun ding hi lehang a lamdang bek hi loin zong haihuai mai hi. A sam Pa in a va pai nading mun gen lo hi. Hong paikhiapa in zong a va tun nading mun dong tuan loin zong thei tuan lo hi. A pai nading mun nangawn thei lo pi-in a gam le a lei nusia-in a dingkhia hi ( Hebru 11:8 ), ci mawk hi. Tua banga hangsantaka Abraham a dinkhiat ngamna pen a samkhia Pa a lungkimna na hi zel hi. Tua in a samkhia Pa lungdamsak mahmah hi.

I Khristian nuntakna ah zong Abraham bangin hangsantakin i Topa i zuih ngam ding thupi mahmah hi. Topa in hong makaihna ciangciangah i kalsuan theih ding kisam hi. Abraham in: Topa aw, koitak ding hiam ka tun nading, koimun ah teeng ding ka hiam, koimuna teng dinga hong sam na hiam, ci-in ma theihkholh nuam se lo hi. Pasian tungah dongdong se lo hi. Topa in a pina ciangciangah paipai lel hi. Bang hang hiam cih leh a mailam thu ( future ) khempeuh Topa khut sungah om, cih tel mahmah hi. Tua banga a kalsuan theite tungah i Pasian lungkima, damdamin a sanna lamah a kamciamte mu dingin Topan tonpih to zel hi.

Mihingte in a hih leh i mailam thu ding saupi i thei khol nuam uhi. Tua manin pawlkhat khutlam-ente leh dawi kungpute kiang khawng peuhah Khristian ahih lam uh zong kithei lo khopin va pai uhi. A mailam thu ding va dong uhi. Bang hangin Khristian kici napi-in hih bangin gamta ihi hiam cih leh Pasian’ kamciam i muanzawh loh man ahi hi. Pasian’ kammal i up ngam loh man ahi hi. Pasian hong pina khut i muan ngam loh man ahi hi.  Late lai-at pa in: Nangma thu pen lam hong lak ding meivak hi a, ka paina lampi-ah khuavak ahi hi, ci-in na gen hi ( Late 119:105 ).

Pasian kammal pen i paina lampi ah lam hong lak ding meivak / lalcin ( lamp ) hi, na ci hi. Lalcin in mun gamlapi tan thei lo hi. Datmei bangin gamlapi kidet thei lo hi. I kiim i kiang teng bek det zo hi. Tua mah bangin Pasian kammal in meivak lalcin bangin i kalsuan nading kal khat khit kal khat ( step by step )in lam hong lak hi. I mailam thu ding saupi mukhol, theikhol thei hi lehang i lungdam nading hong om ciang ngaklahin zan zong i ihmu thei kei ding uha, dahna ding hong om ciangin zong ihmu thei loin i kapkap ding uhi. Tua ahih manin mai lamding i theihkholh theih lohna pen Pasian thupha hizaw hi. Pasian in nisimin amah muangkawma i kalsuan ding, i mainawt ding hong deih ahi hi. Jesuh mahmah in zong: Tua ahih manin zing ciang huna ding ma lungkham masa kei un. Zing ciang thu ding ama thu-in omsak lel un. Tuni thu pen tuni thu mah tawh beisak unla, lungkham ding behlap se kei un, ci-in hong hilh hi ( Matthai 6:34 ).

Gelh:- Sia. KLC Mangpu


Wednesday, September 11, 2019

KUMPI SAWL LEH PHARISEE SAWL

×××Pasian Kammal Vangliatna×××

          
~~Israel kumpipa Sawl leh Farisai mi  Sawl, hih mi nihte thu gen suk khawmkawm ni ~~

A. Israel Kumpipa Sawl:

  Israel mite kumpipa Sawl pen Pasian mi hi a,  neutung panin Pasian thu tawh a nungta ahi hi.Pasian in a mah pen ami Israelte a uk dingin Israel kumpi in a koih hi.Pasian in a gamtat zia, a kalsuan zia ding pen kamsang Samuel tung tawnin hilhkhol, genkhol den hi.Ahi zongin Sawl Kumpipa in Pasian kammal   thudon loin na thupi  ngaihsut lo mawk hi. Pasianin Amalek mite leh a ganhingte uh a kipan a vek pi-in suksiat ding thu pia na pi -in, Pasian sawlna mang loin Pasian kammal tawh a kilehngatin Agag leh Pasian biakna dingin ganhing thaute hong ciahpih a, ahi zongin Pasian in tuate tawh nong biak sangin ka thu nong man ding ka deih zaw hi, na ci hi. Tua ahih manin Pasian in Sawl kumpipa' tang dingin David sathau na nilhsak pah hi.


1.    Sawl kumpipa in Pasian thu mang loin a nial na hangin Pasian in kumpi hihna panin amah nolh hi.
2.     Sawl kumpipa in a sep loh ding khat a sepna hangin, amah leh a suan leh khakte tungah Pasian in a kipsak suak ding ahi , kumpi khanggui(dynasty) pen suplawh (tanlawh) uh hi.
3.   Sawl kumpipa in Pasian kihta loin, Pasian sangin mite kihta zaw,  mite thu mang zaw bek hi loin amah a  kipahtawi ding a utna tawh biakpiakna a bawlna hangin, Benjamin te'kumpi khanggui pen Judah mite tungah kilaih in , A minam bup un , a kumpi khanggui uh suplawh uh hi.
Pasian in a kammal mal khat hangin kumpi gam nangawn hei giapgiap lel hi.

B.    Farisai mi Sawl (Pawl):

       Hih Sawl leuleu penChristte a nak bawlsiat mahmahpa ahi hi. Kum 12 a phakin Lai Siangtho lui ( OT ) buppi siammahmah khin a, Pasian kammal mal khat zong khat suah loin a lenkip pa ahi hi. Christte a bawlsiat mahmah laitakin amah in Jesuh thu um nai lo, sang zo nai lo ahih manin Christiante a bawlsiatna pen Pasian ading a deih luatna leh a Pasian nasepna na hi zaw lai hi. Ahi zongin a sungah a khol, a kep, a nuntakpih Pasian kammal te hong pokhiat tak ciangin Pasian' vanliatna ama tungah hong kilang a, Jesuh Khrih gumpa leh honpa in hong sang a , tua hun pan kipanin Jesuh Khrih adingin a nuntakna bup hong piakhia leuleu a, Khristiante makai pipa ( Pawl ) hong suakin Lai Siangtho thak ( NT ) bu 27 lak ah 13 val bang hong gelh khia hi.

   1.     Hih Farisai mi Sawl in Pasian kammal lenkipin a nuntakpih na hangin bangzah takin Khristiante a bawlsiapa ahih hangin Pasian in a mawhna maisakin Pasian hehpihna a ngah hi.
2.   Pasian kammal  in Sawl nuntakna khel a, Farisai mi panin Christ mi bek hi loin Christiante makai pipa ( PAWL) suak sak hi.
3.   Pasian kammal Lai Siangtho lui buppi thupi sa-in a siam mahmah dongin a kantelna hangin, Lai Siangtho thak ( NT ) sungah zong a tam gelh penpa hong hi in, Jesuh Khrist sawltak muanhuai mahmah Pawl hong suak hi.

C.    Etkakna:
         Sawl kumpipa in Pasian kammal a thupi sak lohna hangin a mah a kipan , a khanggui, a minam buppi-uh i hamphatna tampitakte Tanlawh (suplawh ) uh hi.Farisai mi Sawl ahih leh Pasian kammal tungah kinga-in, Pasian kammal nuntak pihin , Pasian kammal panin themcik zong pialkhia lo ahih manin , thei lopi-a a gamtatna ahi Pasian mite a bawlsiat ziahziahna nangawn panin mawh maisakna, suahtakna ngah a, Jesuh tawh tawntung minthanna dong a ngah khawm hi.
       
    Thukhupna:
                           A diak diakin i Christian nuntakna sungah i phatna, i biak piaknate pen Pasian deihna tawh a kituak mah hiam, ci-in i ki sittel ding thupi mahmah hi.Bang hang hiam cih leh Pasian in ama deihna tawh a kituak lo biakpiakna i piak sang in a ma  thu i man ding deih zaw hi. Pasian kammal Vanglianin manpha mahmah ahih manin mal khat zong henkhia lo, paikhia lo, behlap lo bek hi loin ciamnuaihna khawngin i zat lot ding (eg.idol bang ahih leh mite in bangbangin khiatna atuam tuam a pia zongin LST genna ciang zah valin suknawi, sawhbawl gawp ding hilo a LST cihna  bangin kipsak pah ding ) thupi hi. Tuni -in Pasian kammal pan na pial leh zing ciangin Pasian in nang' tang dingin mi khat sathau na nilh khin zo pah ziau hi. Pasian in a kammalte thupisa-in thudon mahmah ahih manin van leh lei a maimang zongin ka kammal mal khat zong mai mang lo ding hi, na ci hi.Tua ahih manin i nuntakna sungah Kha Siangtho' makaihna zui-in Pasian kammal tawh nungta-in Jesuh Khrist' thu upna sungah kip takin i om  na dingin itna tawh hong hantawh ing.Laisim mimal kim Topan thupha hong pia ta hen!
 Laigelh  :    Kimboih.

Sunday, September 8, 2019

GAMDANG NA ZINNOP LEH VISA KULLO, Kawlgam omte ading

A THEI NUAM TADING
Kawlgam pualam azin nuamte ading theihsakna hi ei! 
Kawlgam mite VISA kullo sa aa zintheih naleh omtheih zah nite alung lutte aa ding.

1. Thailand 🇹🇭 ni 14

2. Singapore 🇸🇬 ni 30
3. Vietnam 🇻🇳 ni 14
4. Indonesia 🇮🇩 ni 30
5. Cambodia 🇰🇭 ni 14
6. Laos 🇱🇦 ni 14
7. Brunei 🇧🇳 ni 14
8. Philippines 🇵🇭 ni 30
9. Maldives 🇲🇻 ni 30
10. Dominica 🇩🇲 ni 21
11. Haiti 🇭🇹 ni 90
12. Ecuador 🇪🇨 ni 90
13. Micronesia 🇫🇲 ni 30

Lungdam

Cred ... fb T Khai Ta
And Sia CK Khai



Saturday, September 7, 2019

PASIAN LEH IDOL (pasian)

Pasian leh idol (pasian)

1.Abraham , Isaac, Jacob Pasian Jesuh Khrist gumpa leh honpa in a sang mite biak a nungta Pasian pen Pasian hi.
2.Pasian khekna-a a kibawl ama tangin a kibia (lim pasian) pen idol hi.

A.idol hong piankhiatna leh a khiatna:

                  Isareal mite in Pasian pen a mau Pasian ahihna pan deih nawnlo, hemkhia, nusia ,paikhia in,Pasian a khekna un bawngno lim khat hong bawlin hong bia uh a,tua a biak uh bawngno lim pen idol ki ci hi.Israel mite in Pasian liatna, a hoihna, a thupina,a thahatna, Egypt gam panin a vangliatna tawh a paikhiatpihnate ahi, Pasian hihna khempeuh Pasian tun panin lakhia in idol tungah hong pia uh hi. Tua ahih manin idol pen Pasian a suankhia(pasian) hong hi -in Pasian' hihna khempeuh a ngah a tang hong suak ahih manin pahtawi ,liansak thupisak ...... cih bangin kipahtawina ding kammal a om nawn lo zah dongin leitung pilna laibute, dictionary te sungah na ki gelh hi.Tua pen a thu lamdang hi tuan lo hi.
Tua ahih manin Khristiante muan leh suan mi pawl khat in tua idol thupi sa in a zang a omna pen a thu lamdang hi lo hi. Pasian teltuam Israel mite tektek mah in Pasian pen idol tawh na laih(khek) sam uh hi ven.

B.idol thu Lai Siangtho'gen dan.

                  Pasian kammal Lai Siangtho bu sungah idol hoihna, a thupina, adeih huaina kammal mal khat beek om lo hi.idol thu ahih nak leh Pasian pen heh, thangpai, sinso hi den hi.Banghang hiam cih leh idol pen a ma tangin ki bia,ki pahtawi, ki liansak in,Pasian ki nusia ahihna hang ahi hi.Pasian pen a Aam Pasian, aHaza Pasian ahih manin a mah bek mah i cih den ding aut ahi hi. idol pen ama tangin pasianin ki nei ahih manin a idol mahmah zong Pasian in huat cihtakin hua mawk hi .Tua ahih manin Pasian deihna tawh a kituaklo gamtatna khempeuh zong idol mah pehsakin idolatry na ci hi.Israel mite in Pasian pen idol tawh hong khek geu uh teh Pasian hehna Israel mite tungah ki bua a, Pasian in khasiat het loin a minam buppi-unsusia, lawnthal, beimang sakin, a leitang tung mahmah uh panin singkung zungbawh bangin, beisak, siangsak,siaksiang sitset zen maw hi.Tua ahih manin idol a thupisak mi peuh peuhin Pasian a hehna , a thangpaih theihna dingin a phin uh ahi.
 hi.Israel kumpite laibu sung en leng Pasian in, '' Ka  hehna dingin hong phin'' na ci den hi.Israel mite bek hi loin idol tawh a kipawl mi khempeuh tungah Pasian in a bawl ding zia pen kamsangte laibu Isaiah,Jeremiah , Ezekielte sung ah na lim gen phadiak hi. idol cih kammal i paukhiat sim im tua kammal nungah Pasian pen deih nawnlo, paikhia, nusia,Pasian ahihna panin  phiatkhiat khin cih tengin a nung zuih den ahi hi.Tua banah Pasianin Israel mite ka hotkhiat ni ciangin a kam uh mahmah panin a pasiante uh min ka lo sak nawn kei ding hi ci hi.Tua ahih manin i kam mahmah tawh zong pasian dangte min ahi (idol) pen i lawhkhiat loh ding Pasian jn deih hi.

C. Bangci mainawt ding:

           Lai Siangtho bu khup sitsetin idol thu gen leng kammal hoih khat tawh hong ki bang pak a,ahi zong iin idol hong piankhiatna taktak Pasian kamal Lai Siangtho bu siksanin idol thu i gen ciangin idol pen Pasian'gal (dawi) ahina ki mu khia hi.Tua ahih manin Lai Siangtho bu khup sitsetin na mainawt ngam diam? ahih kei leh Pasian kammal Lai Siangtho mah bulphutin na mainawt zaw diam? Pasian ta taktakte in Pasian deihna bangin gamta in ,Pasian deihte mah deih ,Pasian deih lohte mah deih lo uh a,Pasian kammah mal mah lenkip in mai nawt uh a,na thu pen kei lam hong lak dingmai vak hi a, ka paina lampi ah khuaak ahi hi ,ci uh hi.
           
Thukhupna:
              A sawt loin Jerusalem biakinnpi kilam kik ta dinga, Anti-Christ in leitung tawmvei sung uk ding hi.Ahi zongin Pasian'ta taktakte pen Anti-Christ in sukha man loin mitphiat kikal sungin KHA SIANGTHO in meiitungah lenpih ziau ding hi.Lawm nang koi lam ah; leengto ding maw? om suak ding? khentat o, na zekai kha deh!

 Laigelh:  Kimboih.

Friday, September 6, 2019

ZOMI ZO TANGTHU

ZO KHANG TANGTHU (Chin, Zomi leh Ciimnuai-mi)

By, Revd. MANG NGAIH CIN (BA Hist; M.Div)
       Church Pastor-SBC/Suangphei, Zogam.

Zomi
      Pupi ‘Zo’ ii suan leh khak khempeuh Zomi ahi hi.  Pupi pen Noah suan Sem, Ham, Japhet-te lakah Japhet suan hi dingin ki-ummawh hi. Sengam ah ukpi (dynasty) a hunhunin kilaih hi. (2205-1766 BC Xia dynasty) Xia kumpi ukna hun hi-in, (1766-1122 Shang dynasty) Shang kumpi ukna hun hi a, (1123-256 BC Zhou or Zo dynasty) Zo ukna hun ahi hi.
      Shang ukpipa in khua kimah hausa upa koih lo ahih manin Zomite in baihtakin a ukna sutkhia zo hi, kici hi. Zo ukna hun ciangin khua kim ah upa, hausa koih ahih manin Sengam ah Zo uk hun sung pen a sawt pen hun suak hi.  Hih Zo uk hun sungin mipil (philosopher) khankhiat hun hi-in hih hun a mipil minthang philosopher ahi, Confucius (Kung-fu-tze, 511-475 BC) in, hun sung tengin innkuan nuntak, beh leh phung kizopzia leh sahawm zia cihte a kipan hilhin sinsak a, tua ahilh ziate tu dongin  Sente in zang lai-in, Zomite in zong zang uh hi. Zomi ih cih ciangin leitung bupa om Pupi Zo suan khempeuh kihel in, Zogam, Zo leitang pen kumpi te’n Chin State ci-a hong ciapteh sakna gamhuam teng ahi hi.

Chin Mi
      Zo kumpite in a uk lai-un Sengam khen sagihin kikhen hi. Tuate in Han, Chou, Wei, Chow, Yeu, Chi leh Chin ahi hi. Hih gamte Zo kumpi in uk-in siah (tax) tam la lua ahih manin mite lungkim lo hi.  Chin mite makai Yen Cheng a kici mitha hat khat hong khang in hipa in ( 230 BC pawl in) gamkhat khit gamkhat simin zo a, 221 BC ciangin tua gam sagih teng a uk khin hi. Yen Cheng in a kumpi gam mi “Chin Shi Huang Ti” a phuak hi. “Chin” kham cihna hi-a, “Shi” cih pen a masa pen ahih kei leh khatna cihna hi a, “Huang Ti” cih pen Milian cihna hi. Tua hi a, Milian masa khamkumpi cihna ahi hi. Hih hun pen a masa pen Chin Kumpi hun ahi hi. Hih Chin mite in tu dongin Sengam ah tengin uk suak uh hi. Hih a makaipa Yen Cheng in 256-206 BC sung teng uk hi. Tua khit ciangin Sen kumpi kizom toto a, tu dong in kizomsuak hi.
      Sen i cih kammal pen Sente’ min bulpi “Chine” – “Chin-qin” pan a hong piang khia ahi hi. (Zaide 42)  Tua mite ukna zabi 20 dong kizom suak hi (Perry 252 Pa).  Hih laibute tungtawnin i et ciangin “Chin” a kici Sen mite tu dong Sengam ah teng suak uh a, mundang koi mah ah paikhia lo uh hi.  Tua kumpi ukna a kipat tung vua kipan kulhpi (Great Wall) lam kipan uh hi. Tua kulhpi tai 1500 sau-in, tu dongin thupi kisa mahmah hi. Shangyong kici upadi khauhtak bawlin thu zui lo mite thong ah khum uh hi.

Zomite Kawlgam Sung Lutna
      Chin ukna hun sungin Kulhpi (Great Wall) ciang dingin mi khempeuh na semsakin, nek leh dawn thaman ginna pia lo a hih manin mi tampitak Sengam panin taikhia uh hi.  Tuate sungah a dangte enlo-in Kawlgam a zuanteng tom et pak le hang, Kawlgam ah Karen-te na lut masa uh hi.  Tua khit teh ‘Chin’ kici Sente pawlkhat, tua teh Kawlmi, Zomite leh  KaChin mite ahi uh hi. 
      Karen mite Kawlgam tawlam ah tengin, Kawlmite Kawlgam laizang Mandalay kim ah teng uh a, hih Chin a kici Sen minamte Kawlte tawh tengkhawm in Kawlmi suak uh hi. Zomite Kawlgam a lutun Zo gunpi (Tuikang) dungzui suk uh a, Mandalay a tun’ uh ciangin Kawlte in Chin mite sa uh a, Sengam panin kulh ciang nuam lo-a taikhia-te Chin ukpi pa in hong delhsak kik hi ding hi, ci-in lau mahmah uh hi. Zomite pen Chinte ahih loh lam a theih uh ciangin Mandalay Kulh ciang dingin zawn uh a, Kawlte in kua minam cih tel lo uh ahih manin Chin-te cisuak uh hi. Kulh ciang-a sila nasep ding ut lo uh ahih manin Kawlgam laizang panin nitumna-lam manawhin peemkhia uh a, pawl khat Gunkhawm dung zui-in paito suak uh a, Kachin mite a tuaksuk tawh kituak in, Kachinte zong kulh ciang ding ut lo ahih manin kileh kik-in kimasuan to uh a, Kachin gamteng ah teng suak uh hi. 

Kawlgam Laizang Kuam pan Zomite Tangthu Pawl Khat
      Zomite pen Kawlgam laizang tengah tawlpi khat mah Kawlte tawh na tengkhawm uh a, hih hun in Mon, Pyu, Kanyan lehThet minamte tengkhawm uh hi, kici hi. Pyu panin Kawlmi nam piangin, Kanyan panin Rakhaing, Thet panin Chin minam piang hi ci-in tangthu kan pawlkhatte in ciamteh uh hi. Hih hun pekin midangte in Zomite pen Chin ci uh a, tu-in kum 800 bang val khinta hi. Ahi zongin amau leh amau tudongin Chin minam, kici ngei lo uh hi. Pagan khuapi zong Zomite pau “Pugam” cih panin pai hi kici hi. Popa tawngkalat (volcanic neck) zong Tazahgam mual/tong ahih kei leh Pupa mual/tong kici hi. Gamtong i cih ciangin gam sungah khaniinte mihing pau bangin tong/pau in a gamlum theihna mun ahi hi. Tua bek hi lo-in Kawlte in a sum uh Dengga a cih zong Zokam-a dangka pan-a pai hizaw hi, kici hi. Pagan khuapi phuh hun pen AD 1044-1287 kimpawl hi-in, tua mun-a mualsuangte ah Zomite Chin mahin kiciamteh hi.  Dahpa tangthu zong hih mun pan piang hi, kici hi. Pagan Popa panin nitumna saklam zuanin pai khia uh a, Sagaing gam kim teng ah sawtsim mah khawl  in tua mun panin “Lengtong Hoih” tangthu piang hi kici hi.  Hih Sagaing leh Ava kikal Sibani khua nai teng ah Zomite tawh kisai, inn mun logam leh vanzat lui (Ancient relics) tampitak tuni dongin kikan thei lai hi, (ci-in Tedim Sangpi Golden Jubilee Magazine, laimai 204-na ah Ngulh Khaw Suan in gelh hi).
      Hih a paitosuak lo Zomite Mungzua (Monywa) leh Gunkhawm (Kalewa) kikal tengah tengin “Khawhkhen” na ci uh hi. Tua mun pan Gunkhawm kantan in pai uh a, tu laitak a (Kalay-valley leh Kabaw valley) teng na tung uh-a, Kawlzang (Khawlzang?) na ci uh hi. Hih Khawlzang a lut hun pen AD 800 kimpawl hita hi (ci in Tedim Sangpi Golden Jubilee Magazine, laimai 322 na ah Dr.Khen Za Sian in gelh hi). Zomite pen Gunkhawm gundung teng leh Kawlzang kilak kuam teng ah teng masa uh ahih manin Kawlte in a mau ciapteh na Chin min puasakin Zomite ten’na gamsung-a om Gun cihna in Chin dwin/ csif;wGif; na ci uh a, Zo Gunpi cihna ahi hi. 

Bang Hang Zomite Chin Kici?
1. Kawlte in Sengam-a Chin Mite Sa
 Chin i cihte pen tu dongin Sengam ah teng uh a, Zomi hilo uh hi.  Zo cih pen a min diktaktak  ahi hi.  Chin min a puakna uh pen, Kawlgam laizang a tun ciangin Kawlte in, a maute Sengam panin a nawhkhiatte uh sa ahih manin “Chin ten hong delh uh” ci-in na lau uh hi. Tua panin Chin a kicisuak  ahi hi. Tu dongin Zomi cih sangin Chin in kiciamtehzaw hi.
2. Chin Kici pen Kawlkam “Tu-nge-Chin” pan Paisuak
 Professor Luce in Chin kici kammal pen Kawlte in lawm a cihna (Tu-nge-Chin / oli,fcsif;) pan hong piang hi,  ci hi. (Ref. Chin Hills Linguistic Tour, Laibu, laimai-26.)
3. Chin pen “Cin Hil” pan Kizomsuak
       Zo khang kante in i pupi Zo hi a, tapa nih nei in Kip Mang leh a nau Cin Hil hi, ci uh hi. Tua ahih manin sangmang J. H. Cope in Zomite Chin a kicih pen a pu uh Cin Hil hi a, Mikang khan ciangin Chin Hills ci-in a gammin in a koih hi, cih thu khamtung thu kizakna a bawlna sungah gelh hi. 

4. Chin pen Kawlkam hi-a Bawm, Cihna hi.
      Dr. Lehman in Chin cih kammal pen Kawlpau hi a, “Bawm” cihna hi. Kawlgam laizang ah a om lai-in bawm-in van ki-pua ahih manin, Kawlte in “Hei! bawm puapa” ci-a a sapna panin kizomsuak hi, ci hi.
5. Jin, Yen pan Chin min piang hi.
Zogam a om Zomi te thu agelh Carey leh Tuck in Zomi te, Chin a kicih pen Senpau in Mihing/Pasal cihna ahi, Jin/Yen kici kammal te pan piang hi ding hi, ci uh hi.

Bang Hang Zomite Chin Hong Kici Thukhupna
      Hih a tunga nam li-te sung panin a masapen mah maanpen ding hi.  Bangbang ahi zongin Chin pen Zo minam min hi lo hi, cih kitel mahmah hi. Pawl khatte in Sengam (Chin dynasty) Chin ukpi suante hi hang ci-in tangthu gelh om napi-in a gelhte naleng in Chin mi ka hi uh hi a ci khat beek om lo hi. Chin cih pen a pupi uh’ min hi leh Zomite sungah nam khat beek in Chin minamte ka hi uh hi, ci leh kilawm hi. Chin, a kici minam kuamah om lo hi. Tua hi a, Zomi pen minam min maantaktak ahihna thu kitel mahmah hi.
      Tedim gam Khangthu Kan Kawmiti in CHIN  leh ZO thu a thukzaw-a a kantel khit uh ciangin, ZO hi hang, cihna in a zawh khit banah leitunga pilna sang nei tampi mah in ZOMI na hi uh hi, hong cihna thukho, thupicing hi ci-in kisang a, ZO hihna thu kakipsak zawsem uh hi, ci in (Gamngai Magazine, Laimai 229 ah) Khuadaite Dr. Ps Kham Do Nang in gelh hi.

Ciimnuai Mi
      Ciimnuai cih pen Zomite Zogam sung a lut ciangin a tun’ masakna mun min ahi hi. Ciimnuai mi i cih ciangin Ciimnuai panin a peemkhiate’ suan leh khak khempeuh huam a, Ciimnuai mi, Ciimnuai vontawi te a hi uh hi. Zomi a kici khempeuh Ciimnuai mi hi khin lo hi.  Kawlzang pan khamtung zuanin Zomite a pai uh ciangin tonkhawm nawn loin kikhen thang uh a, pawl khat in Zogun dung zuito hi.  Tuate in Locom lam zuanin pai uh a, Lailun khul ah teng uh hi.  Tua pan gamhoih zuanin kikhen leuleu uh a, Falam, Hakha, Matupi leh Thantlang gamteng ah teng uh hi.  Pawl khatte Zogam leitaw lam zuanin paisuk lai uh a, Paletwa, Kanpetlet dong ah teng uh hi.  Hih “Lailun Khul” a tung masate  in a luzangah  tuktum uh ahih manin, lusuangte kici a, a tun masak na min pua-in amau leh amau “Lai-mi” kici uh hi.  Hih Lailun Khul pen Falam Khua gei Sunthla khuataw-lam teng ahi hi.
      Pawl khatte in Tuikang gundung nitumna lam zui-in Tuingo lui a phak uh ciangin Tuingo dungzui uh hi.  Zangpi tam a tun uh ciangin Ngatan lui dung zui-in Ciimnuai Khul ah tung uh hi.  A dang pawl khatte Thuamvum pan in nitumna lamah tuaksukin Sialtang lui zuan in kahto uh a, Ciimnuai Khul mah tung uh hi.  Hih Ciimnuai a tung masa Zomi te deklam tuktum pawl hi a, Ciimnuai vontawi ahih kei leh a pupi Zo min pua-in ZOMI a kici ngiatte a hi uh hi.
      Hih Ciimnuai kici mun pen Tedim pan Saizang lam zuan-in pai leng, Saizang khua tunma deuh mual kidawh iuh-euhna mun nuai deuh, mualnuai dang teng ahi hi. Tua munteng Sihzangte in Eden huan, mihing piankhiatna bangin ngaihsun uh hi, ci-in, Carey Tuck in  The Chin Hills laibu sungah gelh hi, kici hi.

Ciimnuai pan mun tuamtuam ah
      Tualgal tuamtuam hang leh nuntak nopzawkna ding zongin Zomite ciaugal kai-in kimkhat Bangladesh gamdong tung uh hi. Pawl khatte in paipai in sau pai lua uh ahih manin amin uh mangngilh in “paite” na kici uh hi.  Tua mite Manipur Lamka kimteng ah tam teng pen uh hi.  Tua bang a paito pawlkhatte in amau’ phung min kengin Thahdote na kici uh a, Manipur gam sung mah ah tamteng pen uh hi.  Ciau gal a kaite a tam pen Mizo in na kilo uh hi.  Bangbangin a kilo zongin Ciimnuai pana peemkhia khempeuh ZOMI, Ciimnuai vontawi, unau sanggam laizom khat ahi hi. 
      Ciimnuai pan peemkhia, unau laizom khat tektek, bang hangin  pau leh ham kibang lo hiam cih thu, minam i kikhenna zia tawm kikumsuk dih ni.
      Meel leh sa, gamtat zia utdan a kibat loh pen lam dang sak ding hi lo hi. Lai Siangtho sungah Kai leh Abel-te zong numei masa pen Eve sungpan suak tektek, gamtatzia a utdan uh kilamdang pah lian hi.  Esau leh Jacob unau a peeng hi napi’n, a vun uh a ham leh a nel in kilamdang hi. Tu laitak leitung mi khempeuh Noah suan vive hi napi-in Pasian in Babel tausang a lamna hangin mi khempeuh pau kitukalhsak hi cih i theihsa ahi hi.  Tua hangin leitung ah kampau  nam atul-a simin kilamdang hi.  Zomite zong Ciimnuai ciangah kampau aw-kaih kibang lai hi napi-in a kikhen ciangun mun leh gam zui-in a aw-kaih leh kammal pawl khat a kilamdang ahi hi.  Tuate pawl khat a tomin en pak leng:

      1. Zote ih cih “ii-aw” kammal a zang pawl: Zo cih pen Zomi khempeuh in mun, mualdawnlam genna-a a zat kammal ahi hi.  Simlam, cih ciangin lui tawh kinai-na lam, tuitaw lam genna hi a, ni sa-in khua lum hi.  Zo lam pen khua vot hi. Ciimnuai pan kimkhat Balzang ah tengto uh a, tua hun lai-in Tedim gamsung khua om khempeuh lakah a votpenna mun ahih manin, a dang teng in Zo lam-a tengte a cihna un Zote na ci uh a, tuate suan leh khak teng Zote kicisuak hi.   Pawlkhatte in Zomite pupi Zo i suan leh khak deuh dingin ngaihsun khial kha uh hi. (ci in Rev.G.K Dal in Tedim BEHS No.1 Golden Jubilee Magazine laimai 309 na ah gelh hi).
      Zomite pupi Zo khang pen 1123-256 BC hun lai pek hi-in, hih minam neu tuamtuam-a    a kikhen pen Zomite Ciimnuai a tunkhit,  AD 1500 kum khit ciang hi pan hi.  Tua ahih manin Ko pupi Zo tawh khanggui kizom deuh ung, a ci thei ding kuamah  om tuam lo ahih manin Ciimnuai pan-a a peemkhia khempeuh laigui khat ahi hi.  Tu-a Zo kampau deuhte  a pupi uh pen Suan Tak ahi hi.  Pu Za Hung in tapa nih (Sek Tak leh Suan Tak) nei in, Pu Sek Tak tapa Thahdo hi-a, Pu Suan Tak sungpan Sihzang leh Zote khempeuh banah, Pu Suan Tak suan mitampi, Thahdo te sungah om ahih manun, Thahdo, Zote, leh Sihzang te Unau phungsung khat ahi uhi (ci in Dr.Ps. Kham Do Nang in Gamgai 21st Thanksgiving Magazine laimai 233 na ah gelh hi). 

      2. Teizang kampau pawl: Pawi gal (Vaipi gal) a tun ciangin Ciimmnuai pan Luika khua sat uh a, Luika khua a siam Gulpi in vok, ui leh naupang peuh ne thei zel a hih manin, tua gulpi a thah uh ciangin Luika khua kicim gawp a, tua mun panin Teising honkhat a pona leizang mun khat ah kisuan uh a hih manin Teizangte kici hi.  Tua mun pen tulaitak-a Mualbem khuataw teng ahi hi.  Hih khua asat hun pen AD 1500-1600 khawng teng hi ding in ki-um mawh hi.  Penglam zong Teizang pau in kipau-sak hi, ci-in Dr. Ps Kham Do Nang in (Gamngai Magazine laimai 231 ah) gelh hi.  Hih Teizang khua pan a sawtlei loin Mualbem khua satin kituah leuleu uh a, Mualbeem khua pen Sukte khuapi, ci-in kiciamteh hi.  Hih khua panin Zomi mipil milian tampi khangkhia hi.  1892 kum in Tonzang ukpi  Hau Cin Khup (Ukpi a suah ma), Teizang pau a siamna dingin Mualbeem khua ah kikoih hi, kici hi. 
      3. Saizang kampau pawl: Ciimnuai khua pan saigam (gamsai) tam mahmahna luita dung mun khat-a teng phei pawl teng, Saizangte kici pah hi.  Nam min hi loin, khua min hizaw hi. 

      4. Sihzang kampau pawl: Saizang khua, tulaitak a khuataw lam nekpian ah tui limci mahmah sihtui khuk khat om a, tua kim-a teng teng zong Sihzangte mah kici leuleu hi.

      5. Vangteh kampau pawl:  Mangkang Galkap General Founce leh Major Raike makai-in 1889 March 09 ni-in Siallum kulhpi sim gawp uh hi.  Tua ni mahin Vangteh khua mi khat in inn lam in inn vang a tehteh laitak Mangkangte in Mangpau tawh na khua min uh bang a hia? a cih leh nasep a dong sa in ‘innvang ka teh’ a cih leh Mangkangpa in a dalzazi bu sungah “Vangkateh khua” ci-in ciamteh pah hi.

      6. Diim kampau pawl: Tu laitak-a Diimpi khuataw teng ah AD1500 kum kim pawlin cikdumpi buan leh tui a kidim khat om a, tua pen a tomin Diim ci uh a, tua lai-a teng mite Diimte kici suak hi.  Hih mun teng pen a minthang ngei khat ahi hi.  Tua kim tengah “Keei tui” kici, dawn kha leng sahang nam a kisuak thei tui khuk khat zong om in tua tui pen Mangkangte hong khan ciangin leivuk cip uh hi, kici hi.

      7. Khuano kampau pawl:  Teizangte Hau Cin Khup in a pano Do Thawng’  nek dingin siah kaihna ding khua kimkhat pia hi.  Do Thawng in khual a zin’ ding sialin a gamh luah dingpa Pau Khua Mang in, kaw’ pai ding ci-a a dot sialin ‘Khuano kual ah’ ci den ahih manin tua kimteng Khuano Kual kici suak hi.  Tua khuate pen Dimpi, Dimlo, Suangpi, Phunom, Thangnuai, Taakkhawl, cih bang . . . khua sawm-le-thum pha uh hi.

      8. Tedim kampau pawl: 1857 kumin Lushai gal leh Meitei gal a ven’ ciangin Tedim khuapi ah Zo, Vaiphei, Teizang, Diim, Thahdo, Gangte, Sihzang, . . . kiptak in tengkhawm uh a, inn 300 val bang a phak uh ciangin, ki-ukna zong haksa pian cipcip ahih manin tua teng kigawm-in, khua laizang lamdung- a Khangnote’n a zat uh kampau (kihelzau) pen 1860 kum ciangin Kam Hau Thukhun’(Regulation) 27 teng leh Tedimkam, ci-in kipsak uh hi.  Tua a kihelzau kampau a zangteng Tedim-kampau ci uh a, 1919 kum ciangin J. H. Cope topa in Zolai Sim Bu a bawlsak ciangin hih Tedim Uk sunga kam tuamtuam apau khua khempeuh tawh thukimna om bangin Tedim kam-in bawl a, a khua-nung ciangin‘T -Tedim pau, eimau pau’ ci-in  Zolai sinna-in kinei hi.

Thukhupna
      Pupi Zo suan leh Ciimnuai vontawi ahi khempeuh sim leh zo, tuipi galkhat dongah a  kikhen zongin laigui zom khat, puan khat zawngkhawmte a hihlam mangngilh ding hi lo hi. A kibat lohna neucik a omte sutlo zawin, a kibatnate uh gawmkhawm a, a minam uh leh a gam uh --Zogam, Zolei zun khawm diamdiam ding hizaw hi.  Ngeina, kampau, leh laite kemin, zangin, zun khawm diamdiam thei leh, Zogam a pal lun semsem ding hi. 
      Hih i  gelh Zo Khangthu  tung tawnin Zomite unau laizom i hihlam tel in hong kipum khatsak semsem ding hi,  ci-in ka lam-en hi.  Pasian in Zomite’ thupha ahi dingin hih lai asim mi khempeuh Thupha hong pia ta hen.  Amen ! 

Behlap:- awkaih kilamdangna
Zomite pen khuakhat leh khuakhat kikawmlo ban ah khuakhat na ngawn kisim in phuba kilate kiaite ih hih man in kikomlo uh hi! Kum 100-200 kikawm kei leng ih na lawhna awkaih kilamdang ding hi!

Kayinte zong nai nih paina pau kibanglo in kawlpau in kiho uh hi! Ahih bang beh kibang uh hi! Theisiam ciatni hiciang tawh!

Et kak laibu te (Bibliography)
C. Thang Za Tuan. “Zomi te Pusuah Cilna, Khanlawhna Leh Khantohna,” Tedim  BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999. 
C. Thang Za Tuan (Prof. Ph.D), Advisor of ZBCM, Lecture hand out given in Tamu ZBCM Youth Conference, in May 2004.
Cin Za Nang, Cin Sian Pau leh alawmte. “Zomite Pianna Thu,” Sezang Khua Kum 100 Cin Magazine,2004. 
G. K. Dal. “Ciimnuai Mi, Tedim Mi,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte.  Yangon: MBC press,1999. 
Hau Khan Langh.  Suangphei Khua Hualnam Beh Kipawlna Laibu. 2008. 
Khen Za Sian.  “I Pu I Pate’ Sul,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine, eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press,1999. 
Ngulh Khaw Suan. “Etlawm Mualkuam Zogam Nuam,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
Ps Kham Do Nang. “Zo Khang Tangthu,” Gamngai 21st Century Thanksgiving Magazine. ed. Cin Khen Mang. Yangon: Hebron Printing Press, 2008. 
Tuan Khaw Kham. “Zomi Tawh Kisai Theihhuai Thu Tuamtuam,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine .eds.  H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999. 

Vum Lian Thang.  “Ciimnuai Pana Tedim Mite,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine.  eds.  H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999