Wednesday, August 28, 2019

Pasian Bek Bia in!

Pasian in, kumpi solomon tung ah hauhna pilna,minthan na pia na pi in,bang hang in, Pasian heh hiam?

Kumpi   solomon in, Pasian phalna om lopi in, milim bia numei tampi, zi ding la in, teen pih hi.Milim bia , a zi te thu mang in , milim biak na ding biak innpi, a lamsak hi.. (kumpimasa..11:7).

A mah mah in zong,sidon mitenusian  Ashlereth leh Ammon mite  milim pasian,milkom,milim bia hi..1kumpi.11:5,33.

Pasian heh a hih manin,a tate hun ah,Pasian in a gambal kham in, khen nih suah hi..1kum.11:11,35.Solomon in milim bia a zi te thu mang in, milim a biak man in,pasian in agam khen nih suah hi.

  Samson in zong milim bia a zi thu a zuih man in,Pasianheh in, thu umlo mite khut sung ah a hun lo pi in, a nuntak na bei in sup lawh hi..

Pasian deih loh nate sem kei ni.Milim biak na, Pasian in deih lo hi. Exo.20:4...Bang hang in kawlentu pawlpi mi te in, neek khawm neek na ah a cidam lo leh , a si khawng om uh a hihiam?.1kawlentu.11:27--30..Topa thupiak a man loh man uh a hihi.

Topa thupiak ih man kei leh,Topa in ih gam bek hi lo in nanuntak na, zong hong bal kham thei a hih lam phawk in..Pasian pen lung duai mah mah na pì in, a thu a mang lo mi te tung ah thu mantak in thu khen pa a hihi.

Sia Thawng Go Thang


Tuesday, August 27, 2019

ZOMI IDOL (azom) by: Dr. Do Suan Mung

ZOMI IDOL AZOM
Dear Zomi U leh Nau, Zomi Idol tawh thului kong gelh lunglut taka ngaihsutna tuamtuam hong piakikte tungah lungdamna kong ko masa hi. Pawlkhatte hong dawnkikna tawh kisai in tawm kong genbeh nuam hi.

Ka thului masa ah Idol i khiatna bul (Etymological meaning) kong limgen kei kha hi. Mangkam a Idol pen tanglai Piantit Pau (Old French) “Idole” pana hong pai ahi hi. Akhiatna pen khut tawh kibawl milim, Lawki pasian cihna hi. Latin pau in “Idolum” hi-a, na lim (image, form) cihna hi in Latin biakna siate in amaan lo pasian, lawkite biak milim genna in zang uh hi. Greek in “Eidolon” hi-a, “Eidos”pana hong paisawn hi in, lim, kisutpih cih khiatna nei hi.

Kammal khat i khiatna i kan ciangin tua kammal bul tangthu (Etymology) kan ding thupi mah hi. Tua banah, tua kammal bang pau hi-a, bang hun lai kizang hiam cih zong theih ding thupi hi. Gentehna in, Greek pau bang Archaic, Classical, Hellenistic (Koine), Modern Greek cih bangin kikhen hi. Archaic leh Classical Greek pen BC hun lai a kizang hi in, Hellenistic (Koine) Greek pen Laisiangtho Thak kigelh hun a kizang Greek nam ahi hi. Tu nai lam a kizang Greek pen Modern Greek hi-in, hih Greek nam tuamtuam te in kilamdanna tampi nei uh hi. Tua ahih manin kammal khat “Greek ah tua hi,” cih bang ziau tawh akhiatna maan, azatna maan a kithei hipah lo hi.

Athupi zaw lai ah, hih kammal koi mun (bangci bang lai) a kizang hiam cih i et ding kisam hi. Gentehna in Idol khiatna i kan teh Greek classics ahi Homer gelh Odyssey ahi zongin, Euripede gelh Hippolytus sunga zat dan en ding maw, ahih keileh, Laisiangtho zatna (Biblical Usage) en ding maw, cih thupi mahmah hi.

Pasian a um, Laisiangtho a um Zomi te ihih manin Greek Classis sunga zat dan peuh et ding hi loin,Laisiangtho in Idol bangci zat cih bek i-et ding ahi hi. Laisiangtho in Idol pen amaan lo pasian, amaan Pasian taanga kizang, a kibia, sing leh suang tawh kibawl milim genna bek phial in na zang hi. Lunggulhna sia leh huaihamna zong milim biakna hi, ci in Col.3:5 ah gen hi. Tua hi-a, Laisiangtho sungah Idol a kizat nakleh ahoih lam peuhmah hi loin, asia lam bekbek ahi hi.

Ka gensa mah bangin mi pawlkhat in ei sang a pilzaw Mangte, Kawlte in zong Idol zang ahih teh ei zong i zat lel ding hi, ci uh hi. Mangte, Kawlte leitung thu ah ei sang pilzaw kha mah ding uh hi. Ahi zongin, Idol abia, Idol azang Mangte, Kawlte ei sangin kha thu ah pil zaw lo uh hi. Pasian muhna ah mihaite hi (Late 14:1). Kha thu a mihaite thu zui ding ihi hiam? Mangte sep peuhpeuh amaan pen hi-a, e’n zong zui ding ihih leh numei leh numei mawhna, kiteenna; pasal leh pasal mawhna, kiteenna te e? Mang ten zang lua kisa biakna sia pawlkhat bangin tua bang mite letthat in, amau mahmah zong tua bang mi hi laimawk uh hiven! Milim biakna zom a Pasian huat pen neih kibang mawhna hi cih zong i phawk ding thupi hi.

Ei Zomi Tapidaw te in na khat peuhpeuh i sep ciangin Pasian umte ihihna tawh i tuatkhop loh mahmah poi penpen hi. Pasian gen, Pasian deihna sangin mipil khat thugen, minampite zatzia, sepzia khat peuh i ultun sak zawh leh i minam dinmun nangawn dahhuai kha ding hi. Leitung kinawhkhel lua in i pu i pate upna Pasian thu sangin leitung thu (secularism) in i khangnote bang huzap zo zawmawk ta hi. Idol kammal i zat khak zong leitung ngaihsutzia (secularism) i hong huzap napi khat hi cileng kikhial lua lo ding hi.

Zomi u leh nau, thu khat peuhpeuh, na khat peuhpeuh i hawm i gen, i sep ciangin Pasian deihna banga i sep theih nadingin Laisiangtho lamlahna mah zong tangtang ni cih kong hanthawn nuam hi. 
Dr. Do Suan Mung

Monday, August 26, 2019

ZOMI IDOL BY: Sia. Do Suan Mung


Zomi Idol ~ Dr. Do Suan Mung

Sia Muana Khuptong in Idol vai hong gen ciangin Zomi sungah ama gen hi asa tawh, hi a sa lo tawh ki-om ngeingai in kibuailawh dektak phial hileh kilawm ka sa hi.

Amasa in Sia Muana Khuptong leh Idol adeih lote in Zomi Idol nasepna adeih lo, alangpan cih bang hilo ding hi ci in ka ngaihsun hi. “Idol” cih kammal zat huai lo a ci uh hizaw ding hi. Tua ahih manin Zomi Idol vaihawm makaite in hih thu hangin thadah lawh, lungkiat lawh a i om loh ding kong hanthawn nuam masa hi. Abeisa a Zomi Idol nasepna tungtawn in Zomi khangnote sungah la lam khantohna lianpi om a, i minam sungah zong kipumkhatna tampi piangsak tuam hi. Tu laitaka i maingat Global Zomi Idol bang zong hoih taka i bawl zawh ding lunggulh huai mahmah hi.

Zomi Idol cih hong piancil in athu hoih ka sa mahmah a, ahi zongin a min bel tawm ka lung anuam kei hi. American Idol pana kila hi ding ci in ka ummawh pah hi. (Athei sa tampi i om mah bangin American Idol phuan pen British te Simon Fuller kici pa hi-a, England ah Pop Idol cih aphuat khit teh America ah American Idol hong phuan in leitung thu in bel lawhcing zawzen hi). Hih Zomi Idol vai tuteng a kigenna ah, pawlkhatte in “American te, Kawl te in zong zang” ci thei hihang. Maan mah hi. Ahi zongin, Idol azang American te, Kawlte leh ei Zomi te kibang lo hihang. Amau pen anungta Pasian athei lo, a um lo te hi-a, ei Zomi te bel anungta Pasian a umte ihi hi.

Zomi Idol makaipite bang Pasian nasem vive hiphial hi. Mi pawlkhat in “Hih Zomi Idol leh Pasian thu kisai kei,” ci uh hi. Tua pen ei Zomi ta dingin maan lo hi. Ei Zomi te Pasian mite hihang. Bangbang i sem zongin Pasian thu tawh kipelh thei lo hi. Pasian thu tawh i tuatkhop loh phamawh hi. I hihna khempeuh Pasian minthan nading hi (1Cor.10:31). Tua zahkhat in abeisa a Zomi Idol a la kisa te Pasian la bekbek hiphial hi. Lasate zong Pasian um vive ihi hi. American Idol, Myanmar Idol a la kisate Pasian phatna la hi peuhmah lo hi. A vaihawmte leh a lasa te zong Pasian cih bang a thei se lo atamzaw thamtham hi. Kei theihna ciangah, American Idol Season Four (2005) a angah nu Carrie Underwood bek in a pianthakna gen ngei hi. Kawlgam la kidemnate ah zong thu um mi pawlkhat kihel zeuhzeuh hi.

Na khat peuhpeuh i geel i sep ciangin American te, Kawl te in bangci sep cih sangin Laisiangtho in bangci gen, bangci lam hong lah, cih ngaihsut ding hizaw hi. American te deuhdeuh nidang in Pasian um uh a khangto in thupi uh hi. Ahi zongin tukhang American te in Pasian taaisan ta uh hi. Pasian thu leh la langpan ta uh hi. American te mun tampi ah etteh taak nawn hetlo uh hi.

“Idol” cih kammal Dictionary in khiatna tuamtuam apia zongin ahoih lam hi ngei lo hi. “Tuanu tuapa ka idol hi,” icih zong ahi ding sanga sang koihzaw cihna hi-a, biakna nam khat mah suak lel hi.

Laisiangtho i et ciangin Pasian in mawhna khempeuh lakah a muhdah pen Idol (Milim) biakna ahi hi. Thukham 10 sungah nihvei gen hi. Pasian dang neih loh ding leh milim bawl a biak loh ding te ahi hi (Paik.20:3-6). Israel gam beimang in, a mite saltaang a, mun citeng ah a kithehthaangna ahang pen guktak man hilo hi. Zuauphuah man zong hilo hi. Mithah man zong hi masa lo hi. Nu leh pa mawhna hang zong hi masa lo hi. Milim (Idol) biakna hang hi. Saltanma a kamsang Jeremiah te pawl in hih thu cian gen mahmah uh hi. Laisiangtho Thak sungah zong milim (idol) Pasian in ahuatna mun tampi ah kimu thei hi (1Cor.10:14; Gal.5:20; 1Jhn.5:21).

Hih thu teng ka etkak ciangin Pasian a it, Pasian minam Zomi te in Milim biakna (Idolatry) ahi zongin, “Idol” cih kammal limlim ahi zongin na hoih genna in zathuai masa ka sa het kei hi. Abeisa a akhatna ngah Sia Thangta te, Siama Niangpi te khawng Idol Thangta, Idol Niangpi peuh a kicih kazak teh ka zakdan nuam het lo hi. Tua kammal i zatzat manin Pasian thupha i taanlawhna peuh a om kha mai tam cih bang kei mimal lung hihmawhna om hi.

La kidemna khempeuh “Idol” kammal zat loh phamawh cih bang hi zenzen lo hi. Telkanna (Research) bel bawl het kengin khial thei kha ning. Ahi zongin, kei theihna ciangah Idol zang American te akhatna, Zomi te anihna, Kawlte athumna hi. Leitung gam tuamtuam ah zong la kidemna om a, Idol cih kammal zang se lo uh hi. Europe te bangin “Eurovision Song Contest” ci uh hi. Asia gam pawlkhat, Korea, Singapore,ctp. te la kidemna zong Eurovision Asia Song Contest mah cipah ziau uh hi.

Asia gam teng Youtube a la kidemna khat zong om a, Own Asiavision Song Contest ci uh hi. Africa sunga gam tuamtuamte la kidemna pen AfriMusic Song Contest ci uh hi. Tua ahih manin i min pen ngaihsut phat taak kha ding cih kei mimal muhna hong sungkhia ka hi hi. Kawlte bang zong “ So kya me, pywe kya me’ cih bang khat tawh hong kipan uh a, Eainmat Sone Yar, Myanmar Idol cih bangin amin laih toto lel uh hi. Ei Zokam tawh ahi zongin, Mangkam tawh ahi zongin, ageel siam ten hong geel leh Idol cih zawzen sangin ei Pasian thu um Zomite tawh kituak zaw min om lua ding hi.

Ka gen sa mah bangin “Idol” cih kammal vai agen hi bek hanga, Zomi Idol nasepna peuhmah alangpan hi peuhmah lo hihang. Kei deuhdeuh in abeisa Zomi Idol nasepnate a thukim lua, ka hih theih zah a zong tha apia, mailam ah zong apia lai ding hing. 2020 kum Lamka a kineih sawm Global Zomi Idol Finale bang zong alem leh apai nuam lua hing. Tua hi in i kammal zat tawm ka lung anuam lo den, tutung hong kigen teh kei zong kei muhna tawm hong pulaak ka hi-a, hih thu hangin kuamah in kitot kisel lawh, kisiat lawh a i om loh ding zong kong thum nuam hi. ‘Zomi Idol mah hoih, i zatzat sa hi,’ icih leh zong amang thei lua ka hi hi. Ka lungsim tawng khat bel nuam lo den ding hi. 

Dr. Do Suan Mung

Sunday, August 25, 2019

GAMDANG TUNG ZOMITE - 3 Innkuan Vai


Gamdang tung Zomite – 3 ~ Dr. Ngul Khan Pau

Gamdang tung Zomite ading cih a thumveina kong khahkhia hi. Topa in na omna mun leh mual ah cidam in hong kem hen. Lungdam Bawl leh Kumthak cidam ludamin hong zangsak hen. Tutung in thuli tate pattahzia, nupa kal thu, zu thu leh sum thu i ngaihsut khop dingin kong tel hi. A kicingin ka gelh loh hangin ngaihsutna leh i nuntakna hong noptuam nading lametna hi. Topa in a sim u leh nau mimal kim thupha hong pia hen.

1. Tate pattahzia tawh kisai:

Gamdang tungsate lakah haksatna khat pen “tate pattakzia” tawh kisai thu hi. Zogam ah a ten lai-in, pi leh pu, innveng innpam tawh naupangte kikhawl uh ahih manin tua zah takin nu leh pate ompihna kisam denlo uh hi. Tua bek hiloin khuasung lawm leh gualte tung panin zong kampau, gamtatzia a hoih hi-in a sia hita leh sin uh hi. Gamdang a kitun ciangin innveng innpam tawh kikhawl cih bang om loin eima inn ciatah ki-om hi.

Mikangte in a tate uh satlo leh ciang tawh kisat theilo a kicih hangin amau a thu tawh na zo mahmah uh hi. Khang tampi thu leh la tawh kipattahna gam ahih manin ciang tawh sat kisam se loin a thu tawh na kikem uh hi. Tua hangin sanginn khawngah zong naupangte ukna in ciang kizang thei nawnlo hi. Pilna leh thutheihna tawh kikem uh ahih manin ciang kisapna na omlo hi.



The Times of India (December 1, 2012) ah India gam pan pai nupa Oslo khuapi, Norway gam ah palikte’n man cih kigelh hi. A thu pen Chandrasekar leh a zi Anupama te’n ta nih nei uh a, a tate uh sangkahsak uh hi. A ta uh Sai Sriram, kum sagih mi in a sanginn ah zunteh a, a pheituam kawtsak hi. Tua zuntehna hangin inn a tun ciangin a nu leh pate’n na taigawp uh hi. “Hih bangin zun na teh kik leh India gamah kong koih ding uh hi,” ci-in vau uh hi. Ni khat Sriram in a zunteh kik a, inn ciah ding lau lua ahih manin a sangsiate’ kiangah, “Inn ciah leng ka nu leh pate’n hong tai ding uh hi,” ci a, tua panin Palikte’n hih nupate tate kepzia amau ngeina tawh kituak lo ahih manin a tate uh laksak in inndang ah koihsak uh hi. Tua bek hi loin a nu leh pa Palikte’n man uh hi.

Zomite in i tate thu leh la picing bangin kamhilh kinei loin i deih bangin a gamtat loh uh ciangin tai leh sat i thuah thei uh hi. A thu tawh kihilh dingzia i siam nai loh manin ciangduai mah kizang tangtang lai hi. Tu’n gamdang a om naupangte thuhilhna leh lamlahna i tenna gamte mah bangin i neih kei leh ukloh keploh khang hong suak ding uh hi. A ki-uk lo khangnote in i lametna hong banglo kha ding uh hi. Hih thu tawh kisai-in i mailam lungngaihhuai mahmah hi.

2. Nupa kalbuai tam deuhdeuh:

Gamdang ah nasepna a kidelh tangtang hangin nupa a semkhawm mi tamlo hi. Sepna kibanglote adingin hunzatkhop hun ding tawm mahmah hi. Nitak nasepna panin gimpi in inn tung ahih manun tawldam kawma itna thu kamkum cih bang hun ngah haksa hi. Mikangte’n nipi kal khat sungin amau nupa bek nitak khat bang hun zangkhawmin, thu leh la kikupna leh hun kipiakna a neih lai-un, eite’n hun i neih sunsun zi leh tate tawh kizang lo hi. Lupna tunga i lupkhop theih hangin lungsim kitello kiho thei nawnlo tampi ki-om leh kilawm hi. Upate’n, “Zawlthu kalah sial thawl” a cih uh tawh kibangin nupa kalah sialpi leh bawngpi tawh kimaisak zawhloh ding thu thawl thei hi.

Gamdang a tung innkuante a pasal nu leh pate bekin sum leh pai na lamen lo uh a, numei lamte’n zong na lamen uh hi. Sung leh pute huh loh ding cihna ahih loh hangin, nupa kikal ah zong hih hangin kitelkhialhna hong piang hi. Zogam ah zite in inn nupi hi-in sum zongin diang masa lo uh hi. Ahi zongin gamdang hong tun uh ciangin numeite’n zong sum thalawh in khasum hong nei uh hi. Tua hangin ama nu leh pate zong sumkhak ding hong baihtuam tawh kibang hi. Nupa pawlkhat in sung leh teekte a kikimin sum khak uh hi, a cimawhzaw a om leh zong kitheihsiamna tawh tamzaw khak uh hi. Inn lam sum khakzia tawh kisai-in kilungkimsak lohna hong tam deuhdeuh kha mai tawh kibang hi.

Nupa nuntakna nisim mah in thu leh la kikum tawntung i cihte’n zong haksatna tuak uh ahih leh kum tampipi kikhen nupate in haksatna tam neizaw ding uh hi. Pawlkhat bang kum tampi kimu loin a om zawh uh gam thumna ah kimu in tua kum sung mah in a zi in naupai tawh thuahkhawm uh hi. Hih thu tawh kisai in Zomi bup in ngaihsutna hoih leh ciim a om peuhpeuh kidek hetlo in iki puak, thapiak ding thupi ding hi.

3. Zu mah kilel pen kici hi:

Zomi Association of Malaysia makaite tawh amau zumah January 2012 in ka kimuh lai un thukikupna ka nei uh hi. Amau kiangah, “Malaysia Zomite’ bangin buaisak pen hiam?” ka cih leh, “Zu in buaisak in zong kilel pen hi,” ci uh hi. Summuhna hoihzaw hong neih ciangun nidanga zusan suangbawlte’ bekin a dawntheih uh pen amau zong dawnzo uh ahih manin “tagah nawi mu” a cih bangin uang bawl gawp in kizang khial hihtuak hi. Malaysia bang Muslim gam hi in mi nautang muh in zu dawn cih a kideih lo hi. Amau zong zu dawn lo hi loin, a dawn uh hangin midang tawh kitot kiselna in na zanglozaw uh hi. Tua hangin gamdang pan a pai zukhamte in Malayte khut thuak tam hi. Amau, zukham kikem theilo thuhilhna hong nei in kingaihsun ding uh hi.

Gamdang tung khangno tampi zu hangin si a kicih loh hangin zukham manin mawtaw tuahsia, motor cycle accident, mite’n satlum, kaplum cih bang i tuak uh hi. Gamdang haksapi a tunzawh sawt loin zu leh sa hangin a hun loin sihna khawng i tuak ciangin nu leh pa inn lam a omte adingin thuak hak mahmah hi. Gamdang tung ahih manin a luang zong innlam kipuak zawh ding hi lo a, ei gam banga u leh nau in eima thu tawh misi kivui thei hilo lai hi. America gam bangah mi khat a sih ciangin dollar tul sagih panin tulsawm peuh mah a tawm penin bei hi. Nuntak ding baihzaw a sih ding baihlo hi.

Kum 13 sung (1996-2009) Guwahati Mission Compound ah ka om uh hi. Ko compound panin a kigamla lo ah zu namcin kizuak zihziah hi. Tua bangin khuapi sungah zu zuakna tampi om hi. Tua zah a tam zu zuakna a om hangin zukham a vak khatvei zong ka mu kei hi. Tua mah bangin zukham annkham a kivua kitawng zong kithei kha lo hi. Zudawn om cih a kitheihna bel zuthawl hawm tampipi ninbung ah kimu thei hi. Bang hangin mite’n zudawn uh a, kitot kiselna leh gamlumna in nei lo uh a, en zu kam nam peuh leng buaina tawh kizomin, zu zong kham phadiak hileng kilawm hi. Zu lel diak hiding ihi hiam? Bang hangin khua khat ah zukham khat om leh tua khuasung buaisak zo hiam?

Dr. Wati Aier, Oriental Theological Seminary a principal leh Naga singnuai mite kilem nading ah mapanna hangin Baptist World Alliance in pahtawina award a piakpa in, “Gam khangto ah mite’n zu a dawn uh ciangin mi buaisak kha ning ci hi leh kilawmin gamta uh a, Nagaland ah zukhamte’n mi buaisak ding zong uh hi,” ci hi. Tua hangin Nagaland leh Mizoram bangah zu kilim kham mahmah hi. Zu hangin amah leh amah kithahna, tualthahna, numei tampite sun leh zan kahna, ta tampite sangkah zawh lohna leh annlim nekzawh lohna piang hi.

4. Sum leh pai thu ah:

Sum leh pai thu tam lo gen behlap lai ni. Gamdang tung Zomite’n zing nai 6:00 panin nitak nai 6:00 tan khawng mah nasem tangtang uh hi. Gimpi in inn tung zingsang nai 5:00 pawl mahin zingtho leh nasem dingin diang khia uh hi. Tua banga na a sep kei uh leh sumzat ding neilo ding uh hi. Pawlkhat in inn lei a kicih hangin kum sawmthum sung piak ding a kila hi. Mawtaw zong kum thum panin kum nga sung khawng piak dingin la uh a, mawtaw lei kici hi. Khasim in inn man, mawtaw man, mei leh tui man a piak uh ciangin amau zat ding leh sum khak ding tam val khollo ding hi. Gamdang tungte’n nasem tangtang uh a, innlam a omte’n gamdang pan sum leh pai lametna bek tawh i omkhak ding kidophuai mahmah hi. Ahi thei bangbang sem tangtang kawmin inn lama omte’n zong na hanciam leh nuamtuam mahmah ding hi.

Khamtung a tenna inn zuakin Yangon khawng ah tate khaksa ne ding bekin i omsuk a hoih pen mah ahi ding hiam cih ngaihsut huai pha mahmah hi. Banghang hiam cih leh khua ah teng lai leng huan sung panin annteh lohing, singgah a kipan nek ding na omzaw ding hi. Yangon ah tuate sumbuk ah kilei tangtang pah hi. Zato vai khawngah nuamtuam cih a hih kei leh i tenna inn leh lo zuak ding ngaihsut masa in nei kei leng bang a ci tam ci ing. Gamdang tungte’n nutek patek hong vak ding mah hi. Ahi zongin inn lam ah a omlai khangno tampite’n nasep zong sawmlo, zong zonglo, sum lah zonglo, gamdang tungte’ vak ding bek lametna i neih leh hoih lam sangin siatna hizaw hi.

“Sumngahna hi peuh leh” cih tawh sep ding kilawm kilawmlo cih nei loin i omcip ding zong lauhhuai kasa hi. Gamdang pai nading sum leitawite’n zong Topa zahtakna tawh a kilawm nasep sem ni. Mailam saupi en kawmin gamta ni. Ei adingin metna ahih hangin midangte a dingin sihna cih bang vai i sai khak loh ding thupi hi. Sum bekbek i buaipih ciangin Pasian vai tawh kithuhual theilo ding hi. Sum deih pen a sia a hih zenzen loh hangin, deihluatna leh tua bekbek ngaihsutna sia mahmah hi. Tuhun ciangin tanu leh tapate bawng leh vok zuak bangin a zuak nu leh pa om koikoi hi. Cambodia, India, Bangladesh, Pakistan gamte bangah zahmawh a zat dingin a tate zuak uh hi cih thu kiza tawntung hi. Sum deihna hangin tate nangawn a zuak nu leh pa nuntakna siahuai lua mahmah hi.

I omna ciat ah Topa mah sam tangtang ni. I tate hang bekin ki-it, kilem innkuan suaksawm ni. Gamdang tung Zomite ading a kicih hangin, inn ngak mite adingin zong a kisam thu mah hi dingin ka tuat hi. Topa in a sim u leh naute thupha hong pia ciat hen. 
Rev. Dr. J.M. Ngul Khan Pau

Saturday, August 24, 2019

GAMDANG TUNG ZOMITE (2)

Gamdang tung Zomite – 2 ~ Dr. Ngul Khan Pau

Gamdang tung Zomite tawh kisai a ban zom kik thei i hih manun lungdam ing. Ka gensa bangin hih thului ngimna in gamdangah namdang tawh i kikholh ciangin i phattuampih ding cih deihna hi. Eima theihna leh kizatna mun panin i paikhiat ciangin mundangah i gamtatdan ding theihsa cih bang omlo hi. Amun leh amite tawh kituakin sin ding theih ding na om toto hi. Tua hangin gamgi i kan ciangin i theihsa tampi zattheih nawnloh a, a zat theih ding zontawm a kulna gam kitung hi. Sin ding a tam semsem ciangin sin ding om khempeuh sin pah ning cih lungsim a neite gamthak tawh kilem baihzaw hi.

Amau leh Ei: Leitung a liat mahmah hangin i gamtatna mun leh mual lian khawllo hi. Tuhun ciangin mawtaw leh vanleng tawh zin ziauziau thei ihih manin i khuahekna mun leh mual hong lianzawta hi. A gam a liat hangin i lungsim neu maw lian maw cih om hi. I lungsim a neu leh i gam neu ding a, i lungsim a liat leh i gam lian ding hi. Mikangte lungsim khat bel picing kasak mahmahna om hi. Mithak gamthak panin hong tung a om ciangin a lungsim sung uh ah hong simmawh kha phial zongin tua bang kampau leh gamta hetlo uh hi.

America a Mikangte dingin kikoih leng, midang gamdang mi hong tungte ei hauhna hong duhgawh ci-in i simmawh bawl kha ding hi. Amau tua bangin mi simmawh bawlin gamta lo uh hi. Tua sangin huh ding i kisapna hong huh dingin mansa in om uh hi. Mikangte pen ei tawh kibang loin vak mawkmawk, cimthoihna in mi inn ah hawh cih bang nei lo uh hi. Midangte hun beisak hih ding kidawm mahmah uh a, tua mah bangin midangte’n zong amau hun beisak mawkmawk dingin phallo uh hi.

Amau leh ei cih lungsim om tawntung hi. Tua hangin Japan gam bangin gamdang mi khang tampi Japan gamah a teng khin zongin Japan mi bangin seh theilo uh hi. Tua hangin Japan gam a nop mahmah hangin amau mi na hih kei leh “amaute” leh “eite” vai tawh om ding cihna hi. USA ah a tung peuhpeuh tua bangin kicihna kumpi vaihawmna panin gamdang mite ciamtehna a om hangin gam mi hihna ngahte tua zahtakin haksasaklo uh hi. Nam lian ahihna uh a kilatna in thukhualna nei, midang huh nuam in kem nuam uh hi. 2004 kumin South Africa a Leitungbup Thunget Khoppi ka hawh lai-in kei hong muh ciangun China man (Sen pa) hong ci uh hi. China mi hi ziau leng cih nophuai tawh a kibat hangin ei zong ni khat ni ciangin nampi kisuak dinga, Chinese-te kiangah zong Zomi na hi uh hiam a kicih hun hong om mawh lo ding hi.

Gam leh lei kineilo cih lungsim i puak hangin leitungah kei gam kei khua cih ding nei lo mi tam mahmah hi. Tuni dongin Gypsies kicite India gam khawng panin Europe na tung uh a, Russia khawngah tampi na om uh hi. Ka gam cih ding neilo uh hi. Tua mah bangin Persi minamte zong India gamah a hau penpente lakah kihel uh hi. Amau gam buapih loin sum leh pai leh pilna zong uh a, India gam a company lian Tata, Birla leh adang tampi neite ahi uh hi. Miten gam a buaipih lai-un, Persite’n sum leh pai zonna (business) buaipih uh a, sum leh pai nei ahih manun leitungah thupina khat nei uh a, ki simmawh theilo hi.

Leitang nei masa ding maw, pilna siamna nei masa ding? Leitang i minam min tawh kiciamteh nei kei hang ci leng kikhial ding hi. Zomite tenna Mizoram, Chin State, Manipur gam, Chittagong hill track, Tripura leh tu’n gamdang kitung zihziah ta hi. Tua ahih manin leitang neilo kihi loin a kigawm khawm nailo bek i hi hi. A lang khat ah leitang nei kei leng tuni koi tengah teng i hiam zong cih theih hi. Pawlkhat in leitang nei masa leng a dang teng hong piang lel ding hi ci hi. A gentehna in pilna siamna i neih kei leh leitang i neih hangin namdang, paudangte’n hong uk veve ding hi. Gam pawl khat “suahtakna ngah” ahih hangin amau gam mi mipil tawm lua ahih manin gamdangte uk, kep kisam veve tam mahmah hi.

Khang Nihnate: I tenna gamthakte ah nu leh pate’n tate khualna in sep theih bangbang “gim ing, tawl ing” ci loin sem tangtang uh hi. Amau sum leh pai lim zon lua uh ahih manin khang nihnate nu leh pa tawh kikhawl man loin khangcing uh hi. Nu leh pa tawh kiho hun tawm nei lua ahih manun amau pau (mother tongue) siam ding zah in siamlo uh hi. I tate Zokam theisak ning na cih leh hopih tangtang leteh tua panin hong siam ding uh hi. Ahi zongin, “Zokam innsungah zang ung,” na cih hangin tutkhop, holim hun na neih kei uh leh i pau a siam ding zah un siam theilo ding uh hi. Innkuan pawl khatte’n tate tung panin Mikangpau sin uh ahih manin nu leh pate’n tate Zokam tawh hopih loin Mikangkam tawh hopih uh hi. Mikangpau sinna in na tate na zat leh na kisik ni ciangin bawlphat kik theih hilo ding hi.

Tua ciangin nu leh pa sum leh pai haksatna nei mahmahte a tate un a gen khiat loh uh hangin zumpih uh ahih manin amau pau nangawn zumpih thei uh hi. Ahih hangin nu leh pa laipilna nei, sum leh pai zong tua zah a buailote; a tate un zumpihlo ahih manin amau pau leh gamthakte pau nuam takin zang khawm uh hi. Hong paikhiatna gam zong tua zah in zumpih tuan lo uh hi. America ah Brazil khawng pan hong pemte laipilna zong nei, sepna zong kiciantak nei uh ahih manin a tate un Mikangpau leh Portuguese pau nuamtakin zang thei uh hi. Ahi zongin Mexico, Ecuador leh Honduras khawng pan hong pai nu leh pate’n Mikangte lo khawngah sum thalawh uh a, inn nuam hetlo sung khawngah teng uh ahih manin a tate un Mikangpau bek thupisakin Spanish pau zang ngamlo uh hi.

Khang nihnate’n kei gam cih ding a neih uh hangin, a nu leh pate gam zong amau hihna khat in tuat uh a, gamthak zong amau-a mah in tuat uh hi. Tua hangin amau gam lui ngaihna zong bangtan hiam khat nei uh hi. Amau khangah nu leh pa pau a zat theih kei uh leh tua gam lui pen tawh kizopna a lunggulh uh hangin haksa hi. Mikanggam a om ka hih ciangin, “kiMikangsak” mahmah ning a cih hangun Mikangte’n gamdang pan hong pai mah in na tuat veve uh hi. Mi pawlkhat in hih haksatna bang ci cih ding cih thei loin na gumthuak uh hi. Nu leh pate gam tawh kizopna a neih nop uh leh tua gam pau hiam, nu leh pate pau hiam a siam uh kisam hi. “Kei zong Zomi hi ing,” hong kicih hangin kiho thei kei leng haksa mahmah ding hi.

Israel mite kum tul nih dek tak gamdangah a om sungun Israel mi hihna mangsaklo uh hi. Ahi zongin amau Hebrew pau mangngilh uh hi. Tua hangin 1948 a suahtakna hong ngah uh ciangin amau pau sin kik uh hi. Israel gam ah a ciah kik peuhpeuh in amau pau sin kik uh hi. Tua mah bangin Korean te USA ah khang thumnate in amau pau sin dingin Korea mahah va zin thei uh hi. Khang nihnate’n a nu leh pate hong paikhiatna gam zumpih in amau pau zong thupi simlo thei hi. Ahi zongin khang thumnate’n a pi leh pute’ pau theihnopna nei kik thei uh a, sin kik uh hi. Bang hang hiam cih leh amau tua gam pan paite zumpih nawn lo uh hi. Amau kipatna tangthu thei nuam in thupi sim kik uh hi.

Kawlgam pan hong pai Zomi khat in ama mi hihna (identity) a gen ciangin kawlgam a pumpi tawh a nutsiat khit hangin a lungsimin nusia zo lo hi. Tua hangin America gam khawng i tun ciangin Kawl ann, Kawl la leh adangdang kithupi ngaihsut kik bilbel thei hi. Kawlgam hoihna bang kigenna om leh kisak theihpih dingin kimansa hi gige thei hi. Gamdang gam tuamah na om hangin na lungsim gam nih ah om tawntung hi.

Tagah Nawi Mu: I gam, khua leh tui-ah nek leh tak haksatna hangin gamdang i tung hi. Gamdang i tun ciangin nek leh tak na baihlam mahmah banah a lim a al dang zong nezo dawnzo dingin ki-om hi. Tua bang ciangin kikem kidawm loin i gamtat ding lauhhuai hi. Kei muhna ah zu mahmah in hong siasak kasa hi. Midangte’n zu a dawn hangun ihmut nopna nei thei uh a, gamlumna bawl loin amau inn tung uh hi. Zomite’n zu i dawn ciangin bang hangin gamlum sese ihi hiam? Zu hangin khangno khangham bangzah in sihna tuak khin i hi hiam? Zu loin nungta thei nawn vetlo zulungvei kitam semsem leh kilawm hi.

Mikang gamte a tamzaw zu dawnna gam hi. Kum 18 pha khin zo khangno in ama lunggulh bangin a gamtat theihna gam hi. Ei pen tua bang gam iva tun ciang ei leh ei kikem a hoih sawm ding haksa kisa lai hi. Bang hang hiam cih leh u leh nau, kim leh pamte hong kepna tawh a nungtate i hi uh hi. Tua ciangin Pawlpi mite in zong hong kem hong cing uh hi. Mimal a kikem siam sangin tangpi tangta in hong kep manin gamtat hoih gamta i hi uh hi. Tua ahih manin kuama hong uk nawn lohna i tun ciangin kei leh kei ka hanciam ding cih sangin suakta kisa in kisiatlawh zawsop hi. Zomite nupa kikal buaina thu dotna August 2010 a kong khah khiatna ah “papi zu kham thei” i buaina lianpi hi ci-in hong kidawng hi.

Niangtui khum leh moh lim nono ne zo loin i khang khia uh hi. Buhsih nangawn nisimin i duh bangin kine zo lo hi. Sa meh i nek ni ding bangin i om nuam tuam hi. Tua bang haksatna panin gam khangto i tun ciangin duh zahzah nek theihna gamah i kikep, i kidek kei leh thauna, sikhang natna cih bang natna tuamtuam kingah baih mahmah hi. Lawmte khat in, “Duh bangbang i nek theih lai-in nek ding kinei vet lo hi, tu’n cidamna hangin i nek theih nawn loh ciangin nek ding tam mahmah hi,” ci hi. I duh mahmah lai-in nek ding kinei lo, i nek theih nawn loh ciangin nek ding hong kicing mahmah cih zong hamphatna ahih hangin thubaih lo hi.

Nek leh tak thu zong kikemsiam takin i zatheih ding thupi hi. Nidangin Mikangte’n sa lim nek mahmah uh hi, ahih hangin tuhun ciang anteh lohing, mehteh, mehgah lim nekzawta uh hi. Zomite’n anteh bek ne zo-in sathau kan leh sa khawng mah kiduh hi. Anteh lim nek mahmah kisam ahih lam phawkhuai hi. Nidangin ak pum khat innkuan khat in kine thei hi. A sa nek khak ding haksa pian ahih manin thunget zong hahkat kisam hi. Tuhun ciangin ak pum khat mi khat in kine phiuphiau thei hi. Mikangte duh bangbangin ne ziahziahte a thau lua tampi i mu uh hi. Ei zong kikem kei leng amau mah bangin kipuak kihkeih ding hi.

Thukhupna: Kawlgam leh Vaigam khawngah inn i lei ding ciangin sum kicing i neih masak kisam a, tua tawh kilei in inn leh lo kinei thei hi. Mikang gam i tun ciangin inn leh lo bek hilo mawtaw zong leiba, ahih kei leh abat (credit) in kilei thei hi. Inn leh mawtaw lei i kicih ciangin sumbat hau mahmah i hih lam kiphawk loin a sum neitakpi mah i kisak ding lunghihmawhhuai hi. Credit Card tawh van lei thei dingin credit card companyte’n i min tawh a card hong zuak thei uh hi. Tua tawh i deih khat leiin i kui mengmeng uh hi. Credit card pen Mikanggam ah zangkhial in a cimawh mi tawmlo hi. Tua ahih manin sumbat neih ding baih mahmah a, a hunlap in na lohkik pahpah kei leh na sumbat hong tam lua thei hi.

Mawtaw hawl theihna letmat driving license zong DMV zumpi mah panin kumpi ngeina bangin neih i sawm ding kisam hi. Lamkal ah palik zuautheite tung panin lei ding cih khawng sawm het loh ding hoih hi. Gamthak i tun ciangin Mikangpau i siamna dingin ESL program kumpi in hong vaihawmsak hi. Hih bang pausinna ah Zomite kihel manloin sum leh pai i zong tangtang uh hi. Mikangpau siam ding i hanciam kei leh gamthak i tun hangin i gamtatna hong neu mahmah ding hi. Pau siam mite’n nasepna a hoihzaw, a kipzaw hong nei ding uh a; pau siamlo te’n nasepna a hoihlo zaw deuh hong nei ding uh hi. Pasian in i omna gam ciat ah thupha naak hi dingin Ama thupha hong pia kim ciatta hen. 

Rev. Dr. J.M. Ngul Khan Pau

Friday, August 23, 2019

GAMDANG TUNG ZOMTE (1)

Gamdang tung Zomite’ tawh kisai ngaihsutna tam lo kong hawm nuam hi. Tutungin thu nam guk khawng kikum leng ci-in ka ngaihsun hi. Gamdang tung i cih ciangin a tung zo nailote’n hampha hong sa hong gal et ciangun, “Kei zong ni khat ni ciangin amau tunna tung nuam si’ng,” a cihte uh ahi hi. Gamdang i tun hun leh nuntakna, sep leh bawl i sep hun kibang lo hi. Tua hangin lungkia mahmah, hih bang ding sa leng kithawi het lo mah ding hi veng, a ci zong tampi mah om (kha thei) veve hi.

Ahih hangin Mikangte paunak ah, “Khutdawh in deihtel thei lo” cih bangin deihtel theihna dinmunah om lo i hih manin i tunna gam nuam in nuam ta kei leh nuntakzia i kisin kisam hi. Hih thugukte, kei muhna a hoih pen hi cihna hi loin, kikup ding leh ngaihsutna lamlahna dingin kong luikhia a, i nuntakna hong nuamtuamsak ding lametna leh deihna ahi hi.



1. I phelkhai mah kipua koikoi:
Zomite’n i neu a kipat i kisil ciangin tuikeu kizangin belpi maw phelkhai maw tawh tui kidimin i kisil hi. Kisilbuk khawng tuhun ciangin i neih ciat hangin nidangin tuikhuk gei, lui gei khawngah kisil khawm ciat i hi hi. Ka neu lai a kipanin tuitawi ding keima tavuan khat in hong kikoih ahih manin phelkhai tawh tuipuak pen kei sep ding khat in ka ngaihsun hi.

America gam hong tung Zomite kiang ka hawhna khuapi tuamtuamah kisilna “bathtub” ah tui lum leh vot tung lam panin kikapsakna (shower) om ahih hangin Zomi a tamzawte’n phelkhai mah tawh tui kibuak tangtang nuamzaw uh hi. Banghang hiam cih leh i zat ngeisa bangin gamtat nuam kisa hi. Bathtub tuilum tawh dimsak a, tua sunga lum hilhial a kisil bang cidamna phatuam mahmah ding hi ven, ahih hang kizang nai mel lo hi.


America a ten zawh a sawt zo Dr. Chin Do Kham te, Dr. Chin Khua Khai te, Sia Thang Khen Pau, Ngocinthawng Suantak leh Rev. Zam King Mang te kisilna ah phelkhai zang nawn lo uh hi. I theihloh kalin America ah i ten hangin Mikangte kisil bangin kisil ding nuam a sa nai lo ihi uh hi. Kisil thu bek hi loin America gam ah tualtei nai lo, gam mi suahna zong sawt nai lo cih kimu hi. Gamdangte gamtatzia zuih ding baih lo hi. Eima gamtat ngeina paih ding baih zenzen lo hi. Ahoih lamte zuih ding i hanciam ding kisam ding a, tua ciangin ei neihsa hoihte zong i kepcing ding kisam hi.

2. I min leh puam thu:
Pasian thugen a kong vakkhiat tu’ng (i.e. 1979) pawl in ka min ka gelh ciangin J.M. Paupu ci-in ka gelh hi. Ahi zongin ka certificate ah ka min J.M. Ngul Khan Pau ci-in kiciamteh hi. Ka min neu tawh hong kitheizaw in ka minpi tawh hong thei mi tawmzaw hi. Ka minpi tawh bang hangin mite’n hong thei lo hiam cih leh, ka neu lai panin ka pa in hong tai ciangin ka minpi tawh hong sam hi. Tua bangin min tawn a hong kisap ciangin neu lai phawk khak in om pahpah in nuam kasa kei hi. Ahi zongin ka laizawhna ciamtehna ah ka minpi mah tawh kigelh ahih manin ut in ut kei leng tua tawh College leh Lai Siangtho sang ka kah ciangin hong kithei hi. Tuhun ciangin ka minpi mah zak nuam kasazaw hi.

Passport kong neih ciangin J.M. ci-in kigelh thei lo ahih manin Jamang ci-in ka gelh hi. Ka min hong sau deuhdeuh a, Jamang Ngul Khan Pau ci-in gamdang paina khempeuh in hong ciamteh uh hi. Tua bek hi loin, ka min Mikangte gelh danin gelh ding hi leng, Ngul Khan Pau Jamang ci a gelh ding hi. Tua sangin a kilawmzaw ding zong Ngul Khan Pau Suantak ci leng kilawmzaw dingin ka tuat hi.

Mikangte’n ka first name (min masa) hong et uh ciangin Jamang kici a, ka last name (min nunung) Pau hong suak hi. Tua hangin Lausanne Congresson World Evangelization, Cape Town ah ka min Jamang Pau ci-in na gelh uh hi. Mikang gam a tung khinte adingin hih thu i ngaihsut ding kisam mahmah kasa hi. I min tawp ah behmin i gelh loh manin ko innkuan bang “Pau” cih pen behmin in ngaihsun uh hi.

Doctor of Missiology ka zawh lai-in ka zi Lucy Dimnu zong certificate khat pia uh a, “Lucy Pau” ci-in gelh uh hi. Hih pen hun tomcik sung a dingin ngaihsun leng phamawh kei kici thei hi. Ahi zongin America gam ah teng ding hi leng ka min Ngul Khan Pau Jamang ci-in ka ciamtehsak ding hi. Tua hi leh Dimnu leh ka tate’n min a kigelh ciangin innkuan min Jamang ci-in kigelh ciat ding hi. Dimnu Pau, Daniel Pau, Toshi Pau cih bangin kigelh lo ding hi. Zomi behmin ah Pau cih bang om ngeilo hi.

Min i gelh ciangin i khuapihte’n hong theih mahmah hangin min neu tawh i gelh hoih kasa kei hi. A diakin hungeelna thupite, laibu sungah min i gelh ciang, lasate leh music tumte cih bang a kigelhna ah min neu tawh i gelh kheel thei leng hoih ding hi. Tua bang ciamtehhuai hun thupite ah i minpi mah zang tangtang leng hoihzaw lo ding hiam? I sih zawh ciang hansuang tungah minpi tawh gelh ding bekin min i phuah hilo hi.

3. Hunzeekna:
Gamdang i tun khit hangin Kawlgama i hunzeekzia bangin kigamta kha thei hi. America ah sum leh pai a hauh hangun hun hau het lo uh hi. I tunna gam tawh kituakin hunzeekzia i kikheel sawm kei leh i lawhsam kawikawi ding uh hi. Mikang biakinn ah i kikhop ciangin nai khat sung khawng lapawl, thugenna leh nekkhawm bawlna zo thei uh hi. Zomite kikhopna ah ut tantan, ngap tantan cih tawh kikhopna i neih sawm pen ei a khanghamte adingin phamawh khalo thei hi. I khangnote tua bang vai ah sawt hong kikhawm lo kha ding uh hi. Tua ciangin America tung khin zo, ahih hangin kikhopna Tahan khua khawng, Tungzang khua khawng bangin hun i zeek leh kilamdang lo, ngaihsutna kikheel lo cihna hi.

Gam khangto i cihte hunzeekzia lim ngaihsut mahmah gamte hi. Hun delh uh a, phak sawm uh hi. Hun manpha takin a zang theite a nuntakna uh manpha mahmah cihna hi. Nuntakna mannei na neih nop leh na hun zatzia enpha in. I leitung nuntakna tua hunte tawh kibawl na himawk hi. “Hun motzat ken; bang hang hiam cih leh na nuntakna tuate tawh kibawl ahi hi,” cih Mikangte paunak phawkhuai hi. En hun hau lua i hih manin hun manphatna i lim ngaihsut kei uh hi.

Ahi zongin na vaipuakna hong lian semsem leh hun manphat lam na phawk ding hi. Hun i cih ciangin mikim in a kikim ciat i neih uh ahi hi. Mi pawl khat in amau hun zeekzia hih bangin hih uh hi. Nai 8 sung nasepna hun, nai 8 sung ihmut tawlngak hun, zing, suun leh nitak annekna in nai 5, tua teng zawh ciangin hun val nai 3 na nei lai hi. Tua nai 3 manphatakin na zat theih leh mi lawhcing na hi ding hi.

I hunzeekna hong buaisak thei pawlkhatte:
Kong hawh thei ding hiam cih om se loin mi inn ah hawh thithe-te;

Tuni leh tukal sung kasep ding cih gelh khiat nei lote;

Tuni bangmah sep ding neilo ka hih manin ci a mi inn a tutute;

Sep ding omte sem sukpah loin zing ciang thai ciang ci a a koih totote;

Sep masak ding leh sep nunung ding khentelna a nei lote;

Tup leh ngim nei loin a nungtate;

TV leh etnop tawh hun a beisakte.

Topa in gamthak i tenna ah cidam ludamna thupha leh nuntak hunzeek siamna thupha hong pia hen. …(a ban omlai) 

Rev. Dr. J.M. Ngul Khan Pau

Wednesday, August 21, 2019

Kidophuai hi! Kineumuh huailo

KiDop Huai A, KiNiamkhiat HuaiLo Hi
—————————————————

        Leitung pen a kipei hi a  kidop huai lua hi. A pil pen leh a hai pen ki lamdang lua lo a, a hau pen leh a zawngpen ki lamdang lualo hi. A minthang te en huai pahlo a, mi neumuh a kipampaih te simmawh pah ding hilo hi.

* Na utut a mi na gensiat pih theih Nu/Pa zong mailamah a lau huai penpen leh nang hong lehhek pen hi thei hi.

* Na neubawl leh na thusim hetlo te zong mailamah nang hong huh leh hong panpih pen hi thei hi.

* Hai na sak mahmah te zong mailamah nidang ciangin na thudot pen hi thei hi.

* Na muhdah mahmah te zong mailamah na It pen hong hi thei hi.

- Pil nasak mahmah khat zong a sungthu tel taktak leteh tua zah pi hi khol lo hi.

- Hau nasak mahmah khat zong a sungthu tel taktak leteh na englua khol kei ding hi.

- A minthang na sak mahmah khat zong tel taktak leteh a lungkia (lonely) penpen zong na hi thei hi.

- Milak ah a hauh om mahmah te zong a zawngpen te hi bilbel thei hi.

Leitung ah na nuntak sungin kua mah zahtak luat ding hilo a, kua mah zong simmawh luat ding hilo hi, A hangpen Leitung ah mikhempeuh a manphat na kikim sitset a, ih manneihna mun kibang lo bek hi lel hi.

~INNKUAN NUAM ~#138