Thursday, September 5, 2019

PASIAN KAMMAL TAWH TEHKAKNA

Pasian kammal tawh tehkakna ~ Pau Do Lian

Thumasa :: August 05-08, 2019 Langham Scholar consultation Fort Worth/Dallas ah Leitung gam sawmleh nihpan kanei uh a, sun anne kawmsa in gamtuamtuam a kizang van/tawi tehna kagen uhhi. Kawlgam ah vantehna tawi/viss kazang uhhi kacihleh kamkasa liangin hon gen uh a, kua man tello hi. Kagentehna ah, Kawlgam tawi/viss khatteh British te’ 1.6 kg leh US tezat 3.6 lbs tawh kikim hi kacih ciangin telthei pan uhhi. Ka Asia lawmte, China, Cambodia, Hong Kong, Japan, Malaysia, Thailand, leh Taiwan te ngawnin, Kawlgam zat tawitehna Viss thei nailo uh hi. Ahizongin Leitungah viss/tawi azangpen Kawlgam bekin ahihman in kaki pak mahmah bilbel hi. Viss cihciangin, A Burmese unit of measure for weigh kici hi kacihciang in Kawlgam bekin aneih ahihman in dotna omnawnlo hi.

Ihgending thutam lo ahihleh, thukhat ihzak leh ihgen ciangin thupi mahmah thum oma tuate’ source [athubulpi] message [athupi] leh receptor [athusangte] ahihi. Koipan hongpai thu hi a, bangacihnopna hiam? ci-a ihkan telkei-a, eitual theihna bektawh ihlak pahleh buaina omthei ahihman in hih anuai a method tetawh entak leng ih uthi.

Eugene A. Nida ii theory [ngaihsutnate]
Pasian nasem missionary te gamdang, paudang leh ngeina kibanglo gamte ah apai uhciangin ngeina, kampau, khuamuhna, upna leh vanzatte kibanglo ahihman in tuate kumtampi sinphot uhhi. Martin Joos in laipilna leh thukizakna ahoih mahmah gamte ahzong thu ihgen ciangin 80% ciangbek in telthei uhhi cihi. Martin in research hoihtaka abawl ahihman in dikpen khading hi. Tua ahihman in ei Zomi telak ah laipilna leh thukizakna aniampen lam cileng kikhial lo ding ahih ciangin Pasian thuhoih pipi ihzakhat ihgenciang ihzakdan a ihgen theihloh ban ah ih gendan lianin kitello sawnsawn ahih manin atualniam lai’ ngeina dang amungei lo Zomi telak ah kitelkhialhna atam mahding ahihi.

Eugene A. Nida pen Laisiangtho kammal letna ah, “dynamic equivalence Bible translation theory” makaikhat hi-a, pau namdang khatpan namkhat ah Pasian thu ihgenciangin amuibunpen theory [ngaihsutna] mukhia a tua in, Source [Aphungpi] Message [Athu] leh Receptor [thu kigen angahmi] cih bangin akilek kimding in Laibu Message and Missioncih agelhpen kinak zatmahmah hi.

Source [Athubulpi] thukipat khiatna

Source cihciangin athu koipan hongpai hi-a, kuagen hiam, banghun leh koigam a bang minamte genhiam cih ahihi. Thungai mikhat [receptor] in tua a Sourcetheilo pi-in akhiatna leh athu [message] 100% telngeilo ding cihna ahihi. Banghang hiam cihleh tua athupi [message] akipatkhiatna [source] leh tua thu [message] angai azami te-om na kibanglo ahihman in decoding kulding hi. Decoding cihciangin gentehna in American te-in nakhat peuhpeuh khutmal tetawh akawk uhciangin khuttal [index finger] tawhkawk uh a, ahizongin Congo gam a American missionary khatin a khuttal [index finger] tawh akawk leh mihai gamtat bangmah theilo te bek in azat uh ahihlam phawk kik a, tua ciangin amuk [lower lip] tawh akawk ciangin tua Congo mite’n telsiam theipan cihi. Cihnop na-ah Source [aphungpi] gennop pen ahih leh thu ihgen ciangin ihthugen pen ngeina kibanglo pan ahongpai thupi khat ahihleh amau ngeina ah acihnop naleh ihthu gen angaite’ ngeina ah bang acihnop nahiam ci a etkak na ahihi.

Message [Athu]

Message cihpen athupi mahmah thu ahihi. Mikhatin abiltawh azak a hi-a laibu pan asimna ahizongin tua nu/pa lungsim sungah a omsa ngaihsutna [presupposition] a om ahihi. Acihnop na-ah Dawibia mi, Buddhist mi, leh biakna khatpeuh anei mikhat tungah Zeisu thu vagen banghileng tua nu/pa in ahiciangkhat ama muhna a omsa ahihi. Gentehna in England mikhat America apaiciangin British English a asungah a omsa ahihman in Harvard Square bangpen bilsungah Harvard circle in natel theihi. Ahizongin American khat London vapai a, Britishte kiangah London Square acihciangin kuamah in telpak lohi. Thu/message azami te-in encoding leh decoding lopi in kitelzolo hi. Tua [encode] acihnopna in agelhte ngeina [culture], kammal zatzia [terminology], symbol [lim] leh image [mel], awkaih, gamtat luheek, akipan enphot a tuaciang in kuate adingin hih message/thu gendingka hiam cih atheih khitciangin decode leuleu ding kisam hi. Gentehna in Mexico gam a minam, Tzeltal kicite’pau in Pasian upna leh muannaacihciang un, “hanging onto God with the heart” ci uh a, ‘Pasian tungah lungtang khai” cih na ahihi. Sudan a Uduks kici minam te leuleu ahihleh, Pasian upna leh muan na’ acihciangun,“putting oneself in God’s hand” “Pasian khutsungah koihna” ahihi. English in color tampi tak omsak uha, ahizongin West Africa te in color namthum beknei uhhi.

Receptor [thungai mi/angah mi]

Laisiangtho akigelh laitakin agelhte in angimna leh atupna te tua thute [message]leitungah aki thehthang ciangin minam tuamtuam te-in za/ngai uh a, tua azate leh angai te-in agelh tecih nop tawh kituak in atel mah uh hiam ahih keileh ama cihnop tawh kilehbulh gawpin ana sanguh hiam cihthupi mahmah ahihi. Banghang hiam cihleh tua aza/angai [receptor] te in azak natungtawn un thuk kik or akhiatna let [response] uh ahih manin athubulpi tawh akituaklo leh agelhte’ ngimna lopi banghileh tua a response teleh agelhte kitukalh in kilemlohna piangsak theihi. Pasian thu leh leitung thu kigen angai khempeuh in agente cihnop banglianlian in atel leh asangzo pahpah tamlo hi. Gentehna in Sermon angaimi khatin ama lungsim sungah tuathu te gawptuah in ama hihtheihzah in telsawmhi. Tua pen decoding kicihi. Tua ih decoding ciangin athubulpi leh thukipat khiatna ii gennop natawh akituah theih nadingin pilna leh theih na kisam hi.

Pasian kammal tawh kiteh na

Johan 8:32 “Tua ciangin thuman na thei ding uh a, tua thuman in note hongsuaktasak ding hi aci hi.”

Tu in ihgen nopbul pi ihtung ta uhhi. Tua in Pasian thu-ummi Zomite in thuman thutak [the Truth] pen Pasian Kammal pidan [ruler] inzanga ihteh ding ahihi. Pasian thuman thutak ihteh nading pen ama Kammal bek omhi. British tekhat Kawlgam hongpai in van aleiciang Kg tawh kitehsak lodinga ‘Tawi’ Viss mahtawh kitehsak dinghi. USA tekhat Kawlgamah van aleiciangin agikna ‘Tawi’ Viss mahtawi aleikul dinga pound [lbs] tawh kilei theilo dinghi. Ei lungsim sungaa omsa theihna, upna leh muhna tawh nakiteh kak hamtang hi. Tua ngaihsutna [theory] ihlaih masangpen akibuai den ahihi. Atunga model thumte, Source, Messageleh Receptor[S.M.R] te hoihtakin ihtelciangin ihmuh na, ih upnate banghangin kibanglo hiam cih ihtel ding uhhi. Topa Zeisu in thuman nathei ding uh a, tua thuman in note hongsuak tasak ding hi acih mahbangin tua thuman [Pasian kammal] tawh ihtehkak ding tampi omhi.

Tulai takin Zomi sungah ihzahtak leh mipil te-in ih kammal zatkhat uh, ‘Idol’cihtawh kikup natampi a omlam ihthei hi. Muhna kibang hetlo ahihman in kikupna tampitak om ahihi. Tua ih muhna kibanglo tebang hanghiam ihci khading uh-a, pawlkhat te-in ‘Idol’English hi-a, eipau in, ‘Milim’hiven cihtawh akhiatna kilet ziauziau in tua muhna zong namkhat cihthei hivevehi. Ihbuai na-uhpen “Idol” khiatna atheilo kihi zenzen loin ihmuh theihpak lo kitukalhna omhi. Tua in ihdin mun uh kibanglo ahihman in upna lamhitaleh pilna lamhitaleh ihdin mun [situation] kibanglo ahihcianga kibuai ahihi. Pawlkhatin Idol ihzat hangphamawh lodinghi banghang hiamcih leh hongmakaihte Pasian siampi vive hi’ cizongom hi. Pawlkhat in laihding ahihi, Zomi Lasiam kidemnaci lel un cizong omhi.

Idol zatding asangthei te in bangtawh teh [measure] uh hiam? asanglo te in bangtawh teh [measure] uh hiam? Laisiangtho sungah munza valbang ah Idol kigelh ahihman in Pasian deihloh ahihteh zangkei ni acite pen, Laisiangtho Pasian kammal tawhteh [measure] uh ahih manin bangzahtan’ agensiam pente’n agenzongin letkhan loding hi. Ihzathang in mawhna hi tuankei, kipawlkhopna leh kipumkhat nadinga ihzat ahihman in ahoihlam in laleng hithei lelhi acizong om ahihman in tuate zong amau muhna [view] leh atehna [measure] tawh agen uh ahih manin akhiatna tello hilo a asangdanciat uh agen hizawhi.

Thukhupna

Laisiangtho Pasian kammal hi’ ci-a asang Zomi Christian te adingin ihkhua muhna uh [worldview] pen Pasian kammal bektawh kiteh [measure] theiding hi. Pasian kammal bekin hongsuak tasak ahihleh tua thuman thei-a, ihzatpah ding thupi dinghi. Laisiangtho ii source pen Pasian hi-a, athupi [message] pen Zeisu Khazih ahihmah bangin ei a [receptor] sangte inzong tua method zangin hoihtak enkik leng Pasian kammal lobuang ihteh kakna ding akicing zaw omlo ding hi. Pau D. Lian., D.Min., (Ph.D)

Wednesday, September 4, 2019

CHIN STATE AH (HIV) LANG MAHMAH

Chin state bup sung pan Tedim ah HIV natna nei tampen ci-in Dr. Sharon Par (Chin state cidamna zum aa nasem) in gen hi. Azom ah Khalkha, Tonzang cihte hi aa, a tamzaw pen numeite hi ci. 

Pawlkhat pen ta zongh nei uh in a tate uh naupang lai hi aa, a nu tungtawn pan zongh HIV ngahsa in a suak om hi ci in gen hi.

The highest number of new HIV cases was reported in Tedim Township, where 42 people were found to be infected with the virus. Hakha was second, with 22 cases, while Tongzan, Mindat, and Falam all had more than 10 cases each. Cases were also reported in Matupi, Thangtlang, Kanpetlet, and Paletwa townships.

According to Dr. Sharon Par, most HIV-infected people in Chin State are women. There are also a number of cases of children under 12 who were infected through their mothers.

Patients with HIV/AIDS can get antiretroviral therapy (ART) drugs in Hakha, Falam, Tedim and Mindat townships. All HIV-positive patients in Chin State can receive free medical treatment.

According to the public health department’s HIV and venereal disease eradication section, 156 patients in Hakha Township have received ART medicine since 2012, 44 patients in Mindat Township have received ART since 2015, 38 patients in Falam Township have received ART since 2017, and 65 patients in Tedim Township have received ART since 2018.

Pasian phawklo-in leitung vaite ah ih tailuat leh Thusia lasia in hong bawm ding hi! Ih gam ih mite! Pulnatna himai hi! Zomite Topa lam kihei ni!

Copy paste from LTTuang!


Tuesday, September 3, 2019

KHUADO THU

KHUADO PAWI THU

Thumasa:

Tedim gam sungah Khuado a kizat ciat hangin, lasak akipan gamtatnate kibang kim lo hi. Bang hang hiam cih leh, omna mun kikhat lo ahih mah bangin ih omna mun tawh kituakin gam min, khua min, lui minte tampi-in phuisam, lasak leh gamtatna ah kizang ciat hi. A kibang lo nengneng a om hangin, Khuado ngeina kician omlo hi ci-a ngaihsut ding hilo hi. Khuado thu ih gen a kibat kim lohna zong athupitna mahmahna hi zaw hi, ci-in ngaihsut ciat ding ka deih hi.

Khuado pawi ih cih pen Zomite pawi neih thupi pen leh lim zat pen ahi hi. Hih pawi pen tuuk anlak khit ciang kibawl ahi hi. Khuado pawi bawl hun leh Vaite pawipi “Diwali Puja” leh Kawlte pawipi “Mithuun Puai” bawl hun kituak a, Khuado pawi ih bawl zia tawh kibat mahmahna nei-in mei kide tek hi. Kawl leh Vai ten “Khuaimeivak” de-in, Zomite in “Meilah” ih de hi. Hih panin Zomite pen minampite mah banga ngeina zia leh tong kician anei ih hih lam kilang mahmah hi.

Tua banga ngeina zia leh tong kician anei minam picing kihi napi in, minam picing hong hisak ih minam pawipi Khuado ih neihna natawm a theilo tampi ki-om ding hi. Minam pau, lai, ngeina, pawi leh khanglui vante kician a neilote minam picing kici theilo ahih anin a it lo, akem lo, apuah lote minam khangto suak ngeilo hi.

1.       A khiatna:

Khua cih in khiatna anam tuamtuam nei hi. Pasian genna –in “Khuavak” kizangin, Dawite genna in “Khuazing”kizang hi. “DO” ih cih in zong khiatna nam tuamtuam mah nei-in, a sia lam leh ahoih lamin kizang khawm thei hi. Ih it ih ngaih hong zin, hong lengla aom ciangin zin do, lengla do ci-in “Do” zatna mun ah om mah bangin, hong bawlsia thei dawi leh gaalte I sim ciangin zong “Do” ci-in zatna mun mah om veve hi. Zomite in “PAWI” ih cih pen Mikangte in “Festival/feast,” ci-in, Vaite in “PUJA” ci-in, Kawlte in Puai na ci uh a, Luhseite in “Kut” na ci uh hi.

Tua panin Khuado pawi pen thupha hong guan Pasian dona, lungdam kohna leh thupha ngetna pawi hi-in, a lang khat lam ah hong bawlsia thei dawi leh kaute lak pan kisiansuahna dinga dawi leh kaute hawlkhia a dina pawi hi hi.

2.       Kipatna:

Khuado pawi ih neih zwh kum za guk(600) peuh mah sawt khindingin ki-um hi. Khuado pawi pen khangthak ngeina zui-in Manipur gamah Tedim Chin Cultural Club makaihna twh October 11, 1969 kumin Tangnuam khua-ah zat kipanin, Mizoram ah Zomi Society makaihna twh November 12, 1994 kumin Sairang, Tlawnglui ah kizang hi. Tuipi galkai Zomite’n Singapore Zomi Innkuante makaihna twh 1995 kum panin Singapore khuapi ah “Leitung Bup Zomi Khuado pawi” min vawhin zat hong kipan to-in, tu ciangin leitung bup ah Zomite omna peuhmah ah kizang kawikawi ta hi.

3.       A zat hun:

Khuado pawi in “NI” neilo-in a hun bek nei hi. Ahi zongin ahun kum simin September leh October khasung hi hamtang hi. Bang hang hiam cih leh Khuado pawi in tuk hun anlak khit ciang a kibawl hi a, kumkhat leh kum khat khua khat leh khua khat anlak hun aki tuah lianlian theih loh ban ah khua sungah mipite om kim hun ding tawh kigel a, kibawl ahih manin ani kiciang tan lian thei lo hi. Ahi zongin Khuado ni ding leh vai khempeuh tangpi tawh kisai ahih manin hausa leh upate in agel loh phamawh hi. Upate in atunga ih gen Kha sungin nikhat seh phot uh hi. Bang hang cih leh khualzin gamvakte tua sungin hong tungkim theih leh cih deihna ahi hi. 

Lam khat panin Aizawl dan khawng ah khuapite ah Khuado pawi ni ding kician khat seh a kipsak pen akilawm lahna om tuanlo ding hi. Bang hang hiamcih leh Khamtung nuntak ngeina dan a anlak cih bangi omlo hi. Tua hih mahbangin Mizoram ah Zomi Culture Society in 1998 kum paninKhuado ni dingin September 25 ni sehin kipsak hi. Manipur Zomite in bel October 2 niseh uh hi. Bang hang hiamcih leh October ni 2 ni pen India makaipipa Mahama Gandhi pianni phawkna ni holiday  hi-in  mi kimin hun awng a neih ni khat ahih man ahi hi. Ni khat ni ciangin  Zomite in ani kituakin Khuado pawi a zat ni uh  hong tung lai dingin ka um hi.

Khuado pawi pen ih Zomite  pawi thupi pen leh lim zat pen ahih mah bangin hihna, ngimna deihna tuamtuam tawh akidim, anuai a bangin tunkham tampi nei hi. Kum khen Pawi: Zolai simbu sungah “K Khuado pawi kumkhen pawi”  ci a akisin mah bangin Khuado pawi in Zomite kum khenna hunpi khat ahi hi. Hih akitelna dingin khangluite’n “la ih cihin thu hi”, acih bangin Khuado pawi a kisa la dawng khat en lai le hang:

Kum kikhen e sawlkha dang e, zin in avang khua zong hen aw,

Ziin in avang khua zong hen aw, sian sung tui bang siang heh aw.

 

Tukawl tawi kum khua ih khen a, Ningzu khum lai aisa aw e,

Ningzu khem lai aisa aw e, khan kumsawt ciam lai leng e.

Hih la in Khuado pawi pen Zo kum leu leh Kum thak khenna ahih lam kician sak mahmah hi. Tuhun ciangin Mikang hun khenzia Gregorian calendar zui-in kum lui beina December 31 ni leh kum thak kaina January ni 1 ni dan ih zuih zenzen hang Zo kum lui leh kum thak khenna ni Khuado ahi hi.

4.       Anlak pawi:

Khuado pawi pen anlak pawi zong kici thei hi. Bang hang hiam cih leh Khuado pawi in tuuk an lak khit bek cianga akibawl leh tua an thak khai thakte muanga akibawl hi a, kum khat sung tawntung ih khawh ih cinnate pana hong piang thupha khai leh an tuamtuam aihna leh tuate hog pia, hong siam pasian tungah lungdam kohni leh hong tungding kum thak ah vangphatna leh inn ma lo ma ahoihna dingin akizang pawi ahi hi.

5.       Khuai lak pawi

Khuado pawi cianga a minthang mahmah khat pen khuailakna hi. Khuado khuailak ih cihciangin a kimawk lak hi lo-in, khuaibu(khuaipheng) panin hong tung ding kum, kum hoih ding maw, sia ding; kicidam ding maw, kina ding cihte theihnopna a aisanna in akizang ahi hi. Khuaibu leh anote omzia panin kum thak sungah maban ding kithei ci-in khangluite in ngiahsun uh hi..

6.       Meidet pawi:

Khuado pawi akilawm sakpi pen meidetna hi hi. Khuado minasa pen meilah lak ni-in kizangin “Meilah lak ni” a ci zong om hi. Hih meilah te pawi sung tawntung kilim zat mahmah hi. Dawi lehkaute dona (kaubetna neidetna) a kipan khawsiam pasian avaak tawh dona in zong akizang, akitang sak, akivaak zihziah ahih manin khuado in mei det pawi zongcih theih hi. 

7.       Siansuah Pawi

Khuado pawi pen siansuah pawi zong ahi hi. Ih pu ih pate in mihingte a nasak, asisak leh mihingte tunga tuahsiatna tuamtuam atungsak pen dawi leh kaute ngawh uh hi. Tua dawi leh kaute tawh a tengkhawm hidingin kingaihsun lai uh hi. Khuado  cianga “Kaubetna” leh Meidetna in a ngimpi pen zong mihingte abawlsia dawi leh kaute notkhia-a innsung, khuasung, gamsung siansuah ahi hi.

8.       Kigin ni; 

(a)Sagawhna: Khuado pen neihsa, khawisa, vulhsa teng tyawh hih theih zahin kibawlin vok kigo pen hi. Zingsang vaikhuan hun ciangin, lawm papite in a pawl pawlin vik go-in, nithum sung akhom ding sit tuam pah uh hi. Sa semna ah sakuang namnih omin, sasem papite in a vok khawite leh a langte tan ding tuak a khen ma-un amauteng khamkhop ding thuk masa uh hi. Tua pen Sakuang balnek kici hi. Vik vulhte leh a langte hawm pen sakuang hawm kici leuleu hi, sagil bawl kawm , sa sem kawmin zu lup dawn kawmin tang ziahziah uhhi. Tua lai takin inn nupite in ah inn tek uh ah tangsih nganhuan uh hi. Naupangte in khuag leh zam, daktal leh sialki tumin asisate phawkna in mualte hah siang uh hi.

(b) daihawhna: sate amin phetin asin alung, atuap leh akalte themno khat tek eukhia in sawm tangvalte in tua kum sunga misi anei innkuanpihte puak uh hi. Hih sa sungkuate pen misite adding a kikhoih tuam hi-in, sun lam ciangin nupite in zu khaihsa leh tangsih tawh tua sate kengin hanah misite valui uh hi. Hih pen daihawh kici hi. Asisa  a innkuanpihte luguh sathau zutzut in zu leh sa, tangsih tah uh a, tua pen si annsuah kici hi. Khuado pen a sileh ahingte kizopna tawpna, kikhakna hunin kingaihsun ahih manin khuado ciangin mipawl khat lungleeng khawngai-in kapkap mai uh a, lazong hih bangin na sa khawm uh hi.

(a) Dona lingling, di na lingling e, gual in kumkhua dona ling ling e,

(b) Gualin kumkhua do nalingling e, do hanah nau bang va kap tange.

(c) Ankuang umna: Daihawh nupite inn hon gtun kik masiah ann kineksan theilo hi. Nitak annkuang um dingin kikai khawm uh a, mi a kimtak teh , papi atal taak pen in zu kam khat teepin phihin phuisam hi. Tua khit ciangin, aban a baanin zu gual teep uh a, annkuang sa kuang umkhawm uh hi. (hihin ann nek thunget dan ahi hi). Ann nek khitcaingin ih Zongeina bangin ki-it kingaihna, kideihsak zia lahna in sabaak leh sangoi kibaak khengkhang in gualnuam thei mahmah uh hi.

9. Kau betna:

Khanglui ih pu ihpate hun lai-in misi aom ciangin a kha misi khua ah pai pah lo-in, innsung, innnuai, innkun leh sumtawng teng khawngah khudo masiah thamcip den dingin ngaihsun uh hi. Tua ahih manin misite agil uh akial mahmah dingin ngaihsutna tawh misi a om the kawsah, ann khai, lukhung ahh cih bangin kilui hamtang hi. Khangluite in misite pen dawite peh hi, ci-in ngaihsun uh hi. Tua ahih manin khuado sung a gilna laina a om lohna dingin dawi leh kaute notkhiat in kau kibeng hi. Ann nekna a man khit uh ciangin kaubetna dingin meilahte sau silselin lim takin tenin alom a alomin kihencip hi. Kaubet ding ciangin kon gsak leh kongkhangah meilah takna ding nahtang kuak kikoih masa phot hi. Hausapa inn ah pasal teng kikaikhawmin phit lem uh hi. Tua ciangin inn kimin meilah de ciat uh hi. Tualteekpa (siampu pa) in athau lawnin kaubet hong kipan pah hi. Tuatekpa khit ciangin midangte in beng thei pan hi. Kaubet pen pasal tangzang khat peuh in khut lang khat lamah meilah lom det kawmin tuga, heiga leh singkhuah bawk khat peuh tawi-in innsung tawng panin inntung innnuai innkawm teng bansat in:

                “Dawi hang kau hang aw, na zun na ek namsia, Na ni na kha cingta, na zi natate’n hong lametna sawtta, Na inn na lo ah ciah, zuan in “

ci-in hawkinj kiko gamgam hi. Tua bangin innkawm teng ban satin inn kongbiang atun ciangin atuga daipua denna in, “A khebuuk, a ngaltak sat kha ing ei,” ci-in a meilah ken khen nih suahin, lom khat khang gawlah, lamkhat sak gawlah akuangsa in siatin nusia hi. Hih pen dawite hon glut kik ngam nawnlohna ding ahi hi. Tua khaubengpa mi thumin zui in khat in khuang, khatin daktal leh khatin thau tawi hi. Kaubet kipat ding ciangin thau khat vei lawnin, inn kong biang a tun ciangin khat vei lawm kik hi. Inn khempeuhah kau akibet laitakin tum theih tum mawh teng tumin, thau lanin kisa ngeingai hi.

10.Meidetna:

In khempeuh ah khaubetna a man khit ciangin , sawm tangval tengin gua dawnah meilah siatin adesa-in khuang, zam leh dak tawh a honin hausa pa inn tualah kisutahin thum vei kimvial uh hi. Dena khaubetna kammalte mah zangin kizui kawmin awngin kiko damdam uh hi. Tua panin tum theih teng khempeuh tumin a lawhsa kammal teng mah lo kik zelin khuatual (tualbiakna) ah pai-in thumvei mah kimvial leuleu uh hi. Hihpen dawi neng khau neng bang neng peuhmah om nawn kei hen a cihna uh ahi hi. Sawm tangvalte khua sung ahong lut kik uh ciangin meilah tum bang teng hong lutpih kik theilo uh hi. Bang hang hiam cih leh, dawi nawhna lamah meilahte natwm nin bangin siangtho nawn lo dingin she uh hi.  Meilah tum bangte khuanawl singdawn, phungdawn peuhah siatin nusia uh hi.

                Mun khen khatah tua meilah atum bang teng kaikhawm uh a, meiphual sat uh hi. A khuatam theihtheih nangin sawlbawk tawh khuh uh a, meikhu a paikhiatna ding a laiszang mun khat vangsak uh hi. Tua munsan apan mikhu hongzam khiat ciangin siampipa in

“SIM KUM pha hen na cih leh simah kai in, zokum pha hen na cih leh zo ah kai in, Khai gui kha gah kong ngetna hi, Zo kum kon ngetna hi. Sim kum kong ngetna uh hi. Tang bem kong ngetna uh hi. Min bem kong ngetna uh hi. Cidam ludam,  kong ngetna uh hi. Tusawn tasawn kong ngetna uh hi. Khi awh pha tau bulh pha kong ngetna uh hi. Gal manglu sa manglu kong ngetna uh hi” ci-in phuisam hi.

Meikhu pen khua sung lamah a kai lehkuasung kicidam ding hi, ciin khang luimite in upna nei uh hi,

11. Khuailakna:

Kaubet zawh lamna dianna teng aman ciangin, akihawisa khuaibu ladingin sawm tangvalte kuan uh hi. Tua khuaibu leh anote omzia panin kum thak sungah ann leh tui kham leh khial, nat leh dam a kipan tuahsiat tuahphat ding kihilna in ngaihsunin aisanna in a kizang ahi hi. Tua hi a, khuailakna pen kithupi sseh mahmah hi. Khuado khuai lakte pen zu(khuaizu) a neinam hilo-in no anei nam, mi adih thei nam, sing tungahih kei leh lei sunga akai nam tunpi, leh ngaltun, ngalthen, kuaimul le khuaithumte khuaibu kila pen hi. Tuaciang in khuailakna ah zat ding khuang khat, sial ki khat, daktal a kipua zo zahzah, zubeel peng siatsa belkhat, khuaisah zu a vekin , phitbu akibawl zahzah, nang lukhu kikeng hi. Zan puan ding leh azing cianga kizepna ding puan akoihcingte zong pua uh hi. Khuai lakna a akikeng zu pen Khuaisah Zu kici hi. Zute pen Hausa pa akipan ham upate in beel khat ciat  asik uh, sawmtangval teng in zingsang lama adon, nitak lama akhiahkhoih uh zute hi.

                Khuai omna mun a tun uh ciangin khuai pen mei tawh kihal lo-in apiteng khut tawh khatkhatin manin ahih kei leh guataitep tawh tepin that khin masa uh hi. Khuaipi teng amat khit uh ciangin khuaibu pen akua ahih leh to uh a, apheng ahih leh phelkham uh hi. Khuaibu sungah a pheng dal sawm ciang bang pha thei hi. Tua khuaiphengte lak apanin ahoih a limci pen leh atak pen ciamteh uh hi. Tua bang a ciaptehna a bawl khit uh ciangin khuainote tungah saphuk;ai bang a apan dildel dam takin hawkkhia uh hi. Khuaino zawngkhal khempeuh zong paikhia in aetlawm lo khempeuh nul siang uh hi. Kum saanna ding khuaibu akisia lo dingin kang takin liakhia uh a, nang lukhu sungah koih uh hi. Hih khuaibu lakhiapa tualtekpa in thuneihna a piakpa bek hi thei hi.

12. Khek leh ni:

                Hih ni pen khuado ni nihna khekleh ni kici hi. Hih niin khuai tawh ai kisanin, nitakin annkuang sakuang ki-umkhawm leuleu hi. Zingsang khuavak tungin khuailate khuaibu tawh inn lam zuanin ciah uh a, khuasungah lut suak lo-in khawmualah kinga-in khuaibu tangpi tangta muh theih dingin sungkungtung ahkoih uh hi. Khawmuala khuailate neek ding dawnding khawsung pan nungakte in ann phel tunsa leh zu vapuak uh a, khuailate in khawmualah khuazangpi kim ngakna in la tuamtuam khuaila , mualbawl la, khuamualpi lae sain lamlam uh hi, khuazang pi a tun kim khit ciangin zu kitulh, ann kibaakin nuamsa mahmah uh hi. Tua khit ciangin tualteekpa in khuaibu sangin khuasung lutpih uh hi.
13. Khuai tawh aisan na:

                Khawsung a tun ciangin khuaitawipa mah masa-in khuaibu pen tual biakna munlam manawhin kipaipih leuleu hi. Tua muna ana ngak upate in, “sanno na hih leh nakik in, miim leh sawmtang na hih leh hong lut in,” ci-in na kal uh a, tua leh khuaitawipa in,” sanpi sano hikei ing, miin leh sawmtang hi’ng” ci-in tua banga thumvei akikalh a kidawn khit uh ciangin lutsak pan uh hi. (sanpi sanno cihpen natpi nat neu cihna hi ). Tual a lut khit uh ciangin vialkhat kimkotin hih bang in khuaila sa uh hi.

(A)   Ngaltun e, ngalthen e, khuai aw e, kalo pam a khuai aw e, sim ngalthen, zo ngalthen,

(B)   Nang in kum khua na thei a kong dong e, ningzu a ken dong aisa aken dong.

Tua khit ciangin khuaibu tualsuang tunga akicing mawngkung tungah koih uh hi. Khuaibu tungah khawlu lam, khaw tawn lam gitin ciaptehna kibawl a, khuainote paan honsa-in koih uh hi. Tua khuaibu numei naupang leh nuoi naupaite et kiphal lo hi. Nitak lam ciangin upate in khuaibu veel uh a, khuaibu sungah khuainote inn a akhuhna a paan ana lamkik uh leh miinbem tangbem alamlam hi, ci uh in, kumkik ciangin ann kihau ding hi, ci-in ngaihsun uh hi. Khuaino asi peuh a na om lehkum kik sungah asi amang om ding hi hang , ci-in khuazang mite maban ding hilhkholhna in ngaihsun uh hi. Upate in khuaibu sial leh pha leh, mipi lungnop theihna dingin “Khuai hoih hi” ci-in pulak ping uh hi.

Thukhupna:

        Zomite kumlui leh kumthak khenna , kumkhat sung tawntung ih sep ih bawlnate ah thupha hong guan ih Biak Pasian Kiangah lungdam kohna mailam adding thupha ngetna, siatna hon gtun theih dawi leh kaute tawh ih kipelh nang leh eimahmah ah ih hoih lohnate tek pana ih kisiansuahna ding hun thupi “Khuado Pawi” bawl pen Khristian ngeina leh Pasian deihna tawh kikingkalh lawmlawm lo hi, cih ih phawk thak ding deih huai mahmahhi.

        Khangthakte in Khuado Pawi ih zat ciangin, Ihpu ih pate in ih khanglui hun lai leh ih zo ngeina tawh kituaka a zat danuh kizang thei nawnlo hi. Ih theih ding thupi a ka ngaihsut pen Khuado Pawi ih zat ciangin Khuado Pawi a khitna leh adeihna ngaihsun in tua leh ih Khristian biakna leh tunhun tawh kituakinih omna mun tek tawh kituakin ih zat ding kisam sa ing. tuhun ciangin Zomite leitung mun tuamtuamah ki-om ta a, Ngeina kician neite-Minankician ih hih mah bangin ih omna tekah ih Zopawite khahsuah lo-in keemcingin, ih Zo ngeina ahi ih Pawi thupi Khuado Pawi ih thupit sak ding kisam ka sa hi.

Laibu etkakte:

1.       Ciimnuai Magazine 1994, Yangoon.          4.  Guite khangthu, Kalemyo, 1986

2.       Khanglui ngeina, Aizawl,1999                      5. Zolai simbu kum sawmgiat cinna, Lamka, 1993

3.       Zolai simbu (tan IV), tedim, 1997.              6. Zolawkta Oct. 1999 Issue, Aizawl. 

 

 

Atei Khia: Siam Khaute

 

 

A KICING LUNGNOPNA PASIAN SUNG BEK AH

A kicing lungnopna Pasian’ sung bekah om ~ David Tuang

Mi khat in lungnopna kicici pen koi-ah om dinga, koi pan hong pai himawk hiam ci-in zon ding hong kipan hi. Paak huan khat ah hong pai leh nungak khat leh tangval khat ki-it tuak mahmah in kikawi kawm sa-in nuih mai takin a tukhawm hithiat hong mu hi. Hi te nih bangzah takin lungnop ding uh hiam, ka zonzon lungnopna pen hi bangdante hilo maw, ci-in amah zong lawm ngaih zon ding hong kipan hi.

Tua leh khatvei, paakhuan sungah mi vak tam thei aitak teh kei ading mi khatpeuhpeuh a awng lai kha hiam, va khuadak dih ning ci-in tua paakhuan ah a va pai leh a muh ngei a ki-it tuak mahmah lawm kingaite nih pen na kitawng/kisel ziahziah in na kap keei mawk uh ahih manin, aw..ka zonzon lungnopna pen hibang te sungah zong om tuak lo pi, ci-in lawm ngaih zon ding hong khawl hi.

Khatvei khuapi sung kimawlna(games)sai nasia mahmah khat mai-ah lam siau in a pai laitakin mawtaw hoih mahmah khat mu-a, tua mawtaw hong khawl lian leh mawtaw sung pan manlang takin mikhat hong taikhia pah setset in, kong khak hong hon khiat lian leh, a nasia mahmah a pong checha mihau khat mawtaw sung pan hong pusuakkhia lian hi. Aalah…hih mihaupa bangzah takin a lungnuam ding, hi zah val lungnop nading om nawn mawk ding hiam ci-in, amah zong mihau ut luatna lungsim hong khang vat ahih manin, sum neih sun teng tawh hih games sai-ah kimawl ning ei, ci-in games sai sungah hong lut pah lian hi.

A enn mahmah mihaupa’ kimawl dan bang dan hi peuhmah hiam, kei kimawl ma tawm en phot limlim ning ci-in tawmvei sung a et leh mihau mahmahpa pen hong sumh dikdek a, a khua ul nel tolh ziahziah kawmin a kha kuun ngiungeu a muh teh, aw..lungnopna pen hauhna sungah zong om peuhmah kei ei cih thu hong mu khia leuleu ahih manin, a kimawl sawm games zong kimawl ngam nawn loin inn lamah hong ciahkik hi.

Tua leh zingsang khat lam siau in hong pai leh, nupi ahi ningneng khat lam kiangah van zuakin tu hithiat kawmin Lai Siangtho simin na om hi. Nupi nu pen lam gei-ah van zuak khat ahih hangin, zingtungtung in hibang a nuih mai zo hiuhiau mawk cih pen lamdang sa mahmah a, nupi nu’ omzia limlim lungnop tuak sa lua ahih manin nupi nu’ kiangah va neh pah a, “nang pen na lungnop tuak lua hi, lam gei-a van zuak khat zingtungtung in nuihmai hiuhiau cih pen koi pana hong pai lungnopna himawk hiam,” ci-in nupi nu kiangah hong dong hi.

Nupi nu in zong, “Himah hi, eite’ zon tawm nopsaknate’ sungah lungkimna leh lungnopna om ngeilo a, hih ka simsim Lai Siangtho sunga om a nungta Pasian’ kammalte in ka nuntakna hong nosuaksak in ka lungsim, ka kha leh ka pumpi hong cidam, hong thahatsak ahih manin, Pasian’ hong piak nopsakna a ngah ka hi-a, tua Pasian’ hong piak nopsakna sungah lungkimna leh lungnopna a kicing in om hi,” ci-in dawngkik hi.

Hi takpi hi. Mihingte ki-it kingaihna sungah lungnopna taktak omlo hi(ki khenna leh khitui luanna tawh kizom thei hi). Hauhna sungah zong lungnopna taktak om tuan lo hi(lungkham mangbatna khawng piang thei zaw hi). Pasian’ sung bekmah ah a kicing lungkimna leh lungnopna taktak om hi. Amen! 

Khris sungah, David Tuang


KIPHATSAKNA, KILIATSAKNA SUAHIN

Na kiphatsakna suahkhia in ~ Khat Thang
Hun khat la-in, pilna degree sangpi a nei nasep lut cil khangno khat company lian sim khatah nasep hong ngah hi.
Ni khat, atawlngak hun sung company huangpi sung-a om bual gei-ah pai-in ngasa va siah hi. Akim aveiletak-ah zong company nasem pilna sang lua anei lo nih in zong ngasa na siahuh hi. A lungsim sungah hite khawng maimai tawh kei pilna sangpi nei khat ka kikup ding thu om het lo ding hi cih ngaihsun sa in ama tumtakin ngasa thaang hong saih hi.
A taklam gal-a khat pa zong akawng kham hi ding, a ngakawi khiasukin bual tui tungah lamsiau-in agal khat hong kan mawk hi. Lamdangsa napi hipilna nei lote thu dong kei ning ci in om teitei hi. Asawt lo-in, aveilam gal-apa zong tua bangmahin tuitung lamsuai-in hong paikhia leuleu hi. Kei PhD ngah hi buang veng hite peuhmah thu dong lawmlawm kei ning ci-in om tentan suak hi.
Hun sawt sim khitteh zun suak lua keei ahih manin alawmte paina lam-a om zunbuk adelh ding pen bual kimkotin pai leh minutes 10 val ding ahih manin bual kan nopna lungsim hong neita hi. Hih pilna niamte nangawn tui tungah lampai thei hiven kei zong pai thei buang ning ci-in, amai tui sungah akhe hong ngak suk leh tuikia-in hong cimawh pah hi. A gei-a om naseppihte in delhin va honkhia pah uh-a, “bang dia tui sungah tuak mawk na hiam”? ci-in donguh hi.
Mi kipil sakpa in zong “No gel lah tuitungah pai thei mawkuh cin-a, kei zong pai thei ding kisa-a tui tung ka sik leh akia hing” ci hi. A naseppih gel zong nui kawmin “Bual kanna ding lei khat akidawh hiven, tunung nih nih sung guah tamlua inah tui in lei atumto hi. Ko lei omna mun thei ka hih man vua apai thei hi ung, bangci mawka hong dong lo na hia?” cih san uh hi.
Eite zong, I nasepna kimlepamah I tel loh, I theih loh aomte, eima ana tungsa, anatheisate I dot ding, kiniam khiat-a, I kansiam ding kisam mahmah hi. Kiphatsakna pen akisapna mun lopi-ah I neih khak ding lau huai mahmah hi. I theih loh I tel loh khat thei kei sing?, tel kei sing? hong hilh dih ve lawm? I cih pen azum huai thu hihet lo hi. Athei lopi, atel lopi, athei kek khat bangin I sep khak, I om khak ahih leh siatna, supna piang sak banah azum huai tatak hizaw hi.
Mihingte atheisa, apilsa-a suak kua mah om lo hi. Bangmah thei lo-a I suah pen ei mawhna hi lo in, bangmah thei lo-a I sih leh bel ei mawhna hi ding hi. I kiphatsaknate suah khiat akul hun om-a, I theih lohte dot ding pen azum huai hi het lo hi. Ei muntekah khatlekhat kizahtak bawla thu kikup tangtang, thu kidot bawl tangtang pen mi picingte gamtat dan hi zaw hi.
 Khat Thang


Sunday, September 1, 2019

ZOMI IDOL (Thukhupna) ~ Dr. Do Suan Mung


Zomi Idol (Thukhupna) ~ Dr. Do Suan Mung

Tutung Idol vai i kikupna tungtawnin thuthak tampi ka muh lawh a, ka lungdam hi. Thului (article) kisung pawlkhat pen pilvai, thutheih vai mahmah ahih manin ka thutheihna tampi hong khangsak hi. I thugenteng lakah Idol i khiatna Dictionary in nih leh thum gen-a, “mi pahtaak huai, mi pahtawi huaite” genna in zong kizang hi, cih thu tawm hih lai ah kong genbeh nuam hi.

Idol khiatna bul pen Pasian taanga biak dinga kibawl milim cihna hi. Tua khiatna bek tawh kum tul tampi a kizang hi. 1560s kim in Manglai ah figurative sense (khiatna neisawn) in hong kizang a, “mi zuauthei mi muanhuai lo (someone who is false or untrustworthy) cih khiatna nei hi. 1590s kim teh ahoih zawdeuh a a kizatna khat kiciamteh a, mi (na) khat mittaw sialkhau let a thupi sakna (any person or thing regarded with blind admiration, adoration, or devotion) cih ahi hi. Tuni a mi pawlkhat in, ‘Dictionary ah ‘mi pahtawihuai mi zahtak huai’ cih khiatna nei hi,’ acih pen uh hipan a hong piangkhia hi. (Kammal khat i khiatna bulpi pen Dictionary bu khat lem a ‘hih lai a tua ci ei’ cih pah theih hilo hi. Abul abal kanzek ngai hi).

Hih i gen idol zatna nangawn ah aval akaan a thupi sakte genna hi a ahoih lam hituan lo hi. Athu ala tuat lo-a mittaw sialkhau let a thupi sakna cihna hi (blind admiration, adoration, or devotion). Idol i khiatna kibatpih kammal dang (synonym) khat pen worship ahi hi. Bia nuam zah a thupi sa cihna hi. Pasian theilo, Pasian um lo te in bel thupi asak te uh abia (idolized) lel mah uh hi. Hitler, Moe-tse-tung, Kim Jong Un te a mite un idolized tham uh hi. Pasian maan thei lo uh ahih manin thupi asak peuhpeuh Pasian mun ah koih in abia uh ahi hi.

Ei, Pasian umte bel ki idolized ding kuamah ut lo dinga, Pasian um ten zong kuamah adolize het lo ding hi. Sia Tuang Za Khai in na laigelhna ah Dr. Do Suan Mung pen ka idol khat hi hong cimawk cin ka dip bang kua phial hi. Kei peuhmah hong idolize het ken cih hong thum nuam ing. Thupi hong sa, etteh taak hong sa nahih leh ka “model/ exemplary/ hero” cih bang khat hong ci leteh kilawm zaw ding hi. Thukhat ah, thupi hong sa takpi nahih leh ka lungdam hi.

Pasian longal leitungmi, leitung na, ahoih lam a biak taak kuamah, bangmah om lo hi. Tua ahih manin mihoih nahoih tawh idol zathuai lo aci hihang. Hoih isak mahmah, thupi isak mahmah, i Zomi la kidemna pen “Zomi Idol” icih teh nungak nunnem, nungak migi hithiat khat “Jezebel” cih min piak tawh kibang pian i sak man hi. Thu hoih, nasep hoih mahmah khat leitung paizia, kim leh pam huzapna tawh min vawh khial kha ihi tam cih thu hi bek hi.

Thu in genin, la in isak mah bangin ei Zomi te Pasian in cii banga hong teel tuamte hihang. Leitung minam khempeuh ah ei Zomite zah a Tapidaw % (percentage) atam leh Pasian nasem % (percentage) atam minam dang tam khollo ding hi. Pasian teel, Pasian zat minam hihang. Pasian uk (theocratic people) minam hihang. Tuazah khatin thu leh la khat peuhpeuh Pasian thu tawh etkak loh, memat loh phamawh hi; Pasian thu, Laisiangtho mah ultung sak kul hi, cih thu bel i lungsim tawngah vom kinken lehang cih lunggulh huai sa mahmah ing.
I thulu tawh kisai gen huai kasak teng gen khin ta ka hih manin mailam ah hih thu kong gen nawn kei ding hi. Tua ahih manin thukhupna a kong gennop thu pawlkhat hih lai ah kong gen ding hi.

Amasa in, hih idol tawh kisai ka gen ciangin “idol” kammal thugen ka hi a, ZOMUS, Zomi Idol abeisa a kineite, thu vaihawmte, lasate, kidemna a angahte thu hilo hi cih itel ding ka deih hi. Acil pek a ka gen mah bangin ZOMUS nasepna, Zomi Idol kibawl sate thupi asa mikhat ka hi hi. ZOMUS makaipite in hong thei ding hi.
Anihna ah, hih i thu kikupna hangin ZOMUS makai te in nong thadah lawh loh ding uh kong thum nuam hi. Ei mite thu kikup siamtak nailo ihih manin na zakdah uh thu leh kammal zong kigen kha ding hi. Tua te telsiam in ma nong nawt toh ding uh kong hanthawn nuam hi. Hih thu bek hi loin, mailam ah thu khat peuhpeuh zong khinkhai thei, ngaisun pha thei, kei cih ci teltal loin ahoih pen lampi nong zuih theih ding uh kong hanthawn nuam hi. Na vekpi phial mah un tua bang lungsim puak aneisa mah a zong kong tuat ahi hi.

Athumna ah, Idol kammal ka deih loh hangin Zomi Idol min laih ni aci pah zong ka hi kei hi. Bangbang min i puasak zongin nasep hoih sem ihih nakleh kipanpih ding cih pen kei ngaihsut zia hi. I nasep hoih mahmah ahih teh amin zong ngaihsak mahmah leng cih thu hibek hi. Mailam ZOMUS nasepna ah panpih theihna kong neih leh thasial hetlo in kong panpih ding hi.

Alina ah, mipite in i muhna, i ngaihsutna genkhuan, pulak khuan nei hihang. Ahi zongin, thu i gen teh thu mah genin, a kisai lo mimal vai leh thu dang tuamtuam tawh i vialhgawp loh ding thupi ka sa hi. Thu i gen ciangin zong kammal kilawm zangin, kamnin, kam nainawng khawng, mi kona, mi selphona khawng i zat loh ding zong kidop huai mahmah hi. Topan Zomite leh ZOMUS thupha hong pia tahen. Dr. Do Suan Mung



ZITE PANPIH NGAHNA DING PASAL TAVUAN

Zite panpih ngahna ding Pasalte tavuan
By:- Sia Thangboih

1. Na Zi Lungsim takpi tawh it ngiat ding. ( E phet.5:25)

2. Na Zi nang sang thahat lo zaw ahihna phawk ding( 1 Peter 3:7)

3. Na Zi tungah ngong tat ngeilo ding ( Kolose 3: 19)

4. Na Zi tungah citak mahmah ding( Heb 13:4; Pau 5:15)

5. Na Zi tungah thuhoih bawlin huh den ding ( Heb 13:16)

6. Na Zi kamnem tawh hopihpih ding( Pau 15:1)

7. Na Zi a sepna khempeuh hangin zahtak ding ( Paunak 31:30-31)

8. Na Zi thunget pih kikhop pih den ding( Thuhilhna 4:12)

9. Na Zi tawh kizom tuahin a thu mang ding ( Ephet 5:21; 5:33)

10. Na Zi midang tawh tehkak lo ding( Pau 6:25)

11. Na Zi tawh lungkim ding, a ngaihbanna tawh lungdam ding( Pau 5:17-19;18:22)

12. Na Zi tawh a nuam theithei in om ding( Thuhilhna 9:9)